Βούλα Παπαϊωάννου

Η Βούλα Παπαϊωάννου γεννήθηκε στη Λαμία στις 18 Σεπτεμβρίου 1898, κόρη του αξιωματικού του Στρατού Θεοχάρη Παπαϊωάννου. Η οικογένεια εγκαταστάθηκε στην Αθήνα το 1908. Το 1917 γράφτηκε στη Σχολή Καλών Τεχνών για να σπουδάσει ζωγραφική, αλλά τη διέκοψε το 1918. Στα μέσα της δεκαετίας του 1930 στράφηκε στη φωτογραφία με καθοδηγητή τον ερασιτέχνη φωτογράφο Πάνο Γεραλή, με τον οποίο ταξίδεψε το 1935 στη Σαντορίνη και τη Μύκονο. Τα πρώτα της θέματα ήταν αρχαία γλυπτά του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και του Μουσείου Ακροπόλεως, μνημεία και τοπία, μεταξύ άλλων για καρτ ποστάλ που απευθύνονταν σε ξένους επισκέπτες.

Με την κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου το 1940 φωτογράφισε την επιστράτευση στην Αθήνα και τους τραυματίες του Αλβανικού μετώπου στα νοσοκομεία του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού. Το λεύκωμα «Οι τραυματίαι μας» συγκεντρώνει 161 φωτογραφίες της από εκείνη την περίοδο. Στη γερμανική Κατοχή, και κυρίως τον χειμώνα του 1941–42, κατέγραψε παιδιά και ενήλικες εξαντλημένους από την πείνα, τα συσσίτια και τα ιδρύματα παιδιών. Φωτογράφιζε κρυφά, συχνά σε χώρους όπου η φωτογράφιση απαγορευόταν. Οι εικόνες αυτές έφτασαν στο εξωτερικό μέσω του Διεθνούς και του Ελβετικού Ερυθρού Σταυρού και συνέβαλαν στην αποστολή τροφίμων. Μέρος τους συγκεντρώθηκε στο λεγόμενο «Μαύρο Λεύκωμα» της Κατοχής.

Μετά την Απελευθέρωση εργάστηκε ως φωτογράφος ξένων αποστολών βοήθειας. Από το 1946 ήταν υπεύθυνη του φωτογραφικού τμήματος της UNRRA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration) και περιόδευσε στη Δυτική Ελλάδα και την Ήπειρο· το ημερολόγιο εκείνης της περιοδείας δημοσιεύτηκε το 2006. Κατέγραψε κατεστραμμένα χωριά, τις συνθήκες ζωής των κατοίκων και την προσπάθεια ανασυγκρότησης στον απόηχο του Εμφυλίου.

Τη δεκαετία του 1950 φωτογράφισε το ελληνικό τοπίο, τα νησιά και τους κατοίκους τους. Συνεργάστηκε με τον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού και οι φωτογραφίες της χρησιμοποιήθηκαν σε τουριστικά έντυπα. Η La Guilde du Livre / Éditions Clairefontaine της Λωζάνης εξέδωσε δύο λευκώματά της: το La Grèce à ciel ouvert (1953), με κείμενο του Pierre Jacquet, και το Iles grecques (1956), με κείμενο της Μιμίκας Κρανάκη. Ήταν ιδρυτικό μέλος της Ελληνικής Φωτογραφικής Εταιρείας.

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1960 αποσύρθηκε από την ενεργό φωτογραφία και το έργο της ξεχάστηκε για χρόνια. Το 1976 παρέδωσε το αρχείο της, περίπου 12.500 αρνητικά, στο νεοσύστατο τότε Φωτογραφικό Αρχείο του Μουσείου Μπενάκη. Η πρώτη ατομική της έκθεση, «Φωτογραφικές αναφορές 1940–1960», έγινε το 1989· η ίδια, ηλικιωμένη και με σοβαρά προβλήματα όρασης, δεν μπόρεσε να την επισκεφθεί. Πέθανε στην Αθήνα το 1990. Ακολούθησαν η έκθεση «Εικόνες απόγνωσης και ελπίδας. Ελλάδα 1940–1960» (1995), η μονογραφία του Μουσείου Μπενάκη και των εκδόσεων Άγρα (2006) και η έκθεση «Voula Papaioannou Cabinet» στη La Virreina της Βαρκελώνης (2019).