Πώς ο κλιματισμός άλλαξε για πάντα το καλοκαιρινό σινεμά

Σύνοψη

• Ο κλιματισμός βοήθησε τις αμερικανικές αίθουσες να προσελκύουν κοινό μέσα στο καλοκαίρι
• Ιστορικές φωτογραφίες των δεκαετιών 1930 και 1940 δείχνουν κινηματογράφους να διαφημίζουν έντονα τη δροσιά
• Το Rivoli Theatre της Νέας Υόρκης έγινε σημαντικό ορόσημο για τον σύγχρονο κλιματισμό το 1925
• Το «Jaws» του 1975 έθεσε δεκαετίες αργότερα το πρότυπο του σύγχρονου summer blockbuster
• Στην Ελλάδα οι υπαίθριες προβολές ξεκίνησαν ήδη από το καλοκαίρι του 1900

Παλιές φωτογραφίες αμερικανικών κινηματογράφων αποκαλύπτουν ότι, δεκαετίες πριν από το «Jaws», ο κλιματισμός είχε ήδη μετατρέψει τη θερινή έξοδο στο σινεμά από δοκιμασία σε καλοκαιρινή απόδραση.

Μια νέα αναδρομή με ιστορικές εικόνες κινηματογράφων των δεκαετιών του 1930 και του 1940 επαναφέρει στο προσκήνιο ένα λιγότερο γνωστό κεφάλαιο της ιστορίας του Hollywood: οι αίθουσες διαφήμιζαν τεράστιες επιγραφές όπως «COOL», «Newly Air Conditioned» και «Relax in Cool Comfort», επειδή η δροσιά αποτελούσε από μόνη της λόγο για να αγοράσει κάποιος εισιτήριο. Η συλλογή ιστορικών φωτογραφιών της Library of Congress δείχνει πόσο κεντρικό είχε γίνει αυτό το μήνυμα στην προβολή των αιθουσών.

Η σημασία αυτής της ιστορίας ξεπερνά τον ίδιο τον κλιματισμό. Η δυνατότητα να γεμίσουν οι κλειστές αίθουσες μέσα στους πιο ζεστούς μήνες βοήθησε να αλλάξει η εποχικότητα της κινηματογραφικής αγοράς και δημιούργησε τις συνθήκες πάνω στις οποίες, πολλές δεκαετίες αργότερα, ταινίες όπως το «Jaws» θα καθιέρωναν το σύγχρονο μοντέλο του summer blockbuster.

Όταν το καλοκαίρι ήταν η χειρότερη εποχή για μια αίθουσα

Σήμερα η ιδέα μιας κλειστής κινηματογραφικής αίθουσας χωρίς κλιματισμό μοιάζει παράξενη. Στις αρχές όμως του 20ού αιώνα, οι σκοτεινές αίθουσες χωρίς παράθυρα μπορούσαν να γίνουν εξαιρετικά δυσάρεστες μέσα στη ζέστη.

Στη δεκαετία του 1920 αρκετοί κινηματογράφοι στις ΗΠΑ περιόριζαν ή ακόμη και σταματούσαν τη λειτουργία τους στους θερμότερους μήνες. Το πρόβλημα δεν ήταν η έλλειψη ταινιών αλλά το ίδιο το περιβάλλον προβολής: πολύς κόσμος συγκεντρωμένος σε έναν κλειστό χώρο, χωρίς τον σύγχρονο έλεγχο θερμοκρασίας που θεωρείται σήμερα αυτονόητος.

Αυτό σήμαινε ότι το καλοκαίρι, αντί να αποτελεί προνομιακή περίοδο για το box office, μπορούσε να είναι μια από τις πιο δύσκολες εποχές του χρόνου.

Το 1917 άρχισε η αλλαγή, αλλά το Rivoli έκανε τη διαφορά

Η Library of Congress τοποθετεί ένα καθοριστικό ορόσημο στο 1917, όταν η Balaban and Katz άνοιξε στο Σικάγο το Central Park Theatre, το οποίο περιγράφει ως την πρώτη μηχανικά ψυχόμενη κινηματογραφική αίθουσα στον κόσμο. Η τεχνολογία παρέμενε ακόμη πρωτοποριακή και μακριά από το να αποτελεί στάνταρ για τον κλάδο.

Η πραγματική εμπορική επιτάχυνση ήρθε λίγα χρόνια αργότερα. Το 1922 ο Willis Carrier παρουσίασε το φυγοκεντρικό σύστημα ψύξης που επέτρεψε την επέκταση του σύγχρονου κλιματισμού από βιομηχανικές εφαρμογές σε χώρους όπου προτεραιότητα ήταν πλέον η άνεση των ανθρώπων.

Το καλοκαίρι του 1925 η τεχνολογία εγκαταστάθηκε στο Rivoli Theatre της Νέας Υόρκης. Η ίδια η Carrier καταγράφει ότι το Rivoli διαφημιζόταν με μηνύματα όπως «Cool Comfort» και «Carrier Manufactured Weather» και ότι η ουρά για την αίθουσα έφτανε σε μήκος ολόκληρου οικοδομικού τετραγώνου. Η τεχνολογία ψύξης είχε αρχίσει να γίνεται μέρος της ίδιας της εμπειρίας του θεατή.

Η λέξη «COOL» έγινε σχεδόν τόσο σημαντική όσο ο τίτλος της ταινίας

Οι ιστορικές φωτογραφίες είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική απόδειξη της αλλαγής.

Σε εικόνα από το Σικάγο το 1940, ολόκληρο το εκδοτήριο ενός κινηματογράφου είναι διακοσμημένο ώστε να τονίζει ότι η αίθουσα είναι «Newly Air Conditioned» και ότι ο θεατής μπορεί να «Relax in Cool Comfort». Σε άλλη φωτογραφία, κοντά στο Lancaster του Ohio το 1938, κάτω από τη μαρκίζα κρέμεται απλώς μία τεράστια λέξη: «COOL».

Αυτό είχε ιδιαίτερη βαρύτητα επειδή ο οικιακός κλιματισμός δεν ήταν ακόμη συνηθισμένος. Η Library of Congress σημειώνει ότι το 1940 ελάχιστες κατοικίες στις ΗΠΑ διέθεταν κλιματισμό. Για ένα μέρος του κοινού, λοιπόν, το εισιτήριο δεν αγόραζε μόνο μια ταινία· αγόραζε και μερικές ώρες μακριά από τη ζέστη.

Η ίδια η αρχιτεκτονική και η τεχνολογία της αίθουσας άρχισαν έτσι να επηρεάζουν το πότε ο κόσμος ήταν πρόθυμος να πάει σινεμά.

Το Jaws δεν εφηύρε το καλοκαιρινό σινεμά — άλλαξε όμως το blockbuster

Χρειάστηκε να περάσουν περίπου πέντε δεκαετίες μέχρι να εμφανιστεί το μοντέλο που σήμερα συνδέεται με τον όρο «summer blockbuster».

Το «Jaws» του Steven Spielberg κυκλοφόρησε το 1975 και το British Film Institute το χαρακτηρίζει ως την ταινία που έθεσε το πρότυπο για το σύγχρονο summer blockbuster. Το κρίσιμο σημείο είναι η λέξη «σύγχρονο»: οι θερινές κινηματογραφικές προβολές και οι εμπορικές επιτυχίες υπήρχαν ήδη, όμως το «Jaws» βοήθησε να μετατραπεί το καλοκαίρι σε περίοδο για μεγάλες, ευρείας απήχησης κινηματογραφικές κυκλοφορίες.

Η διαδρομή από τις πινακίδες «COOL» των παλιών αιθουσών μέχρι τον Spielberg δεν είναι επομένως μια ιστορία όπου ο κλιματισμός «εφηύρε» μόνος του το blockbuster. Είναι μια αλυσίδα αλλαγών: οι αίθουσες έγιναν βιώσιμες και ελκυστικές μέσα στο καλοκαίρι, το κοινό συνήθισε να πηγαίνει σινεμά τους θερμούς μήνες και αργότερα το Hollywood μετέτρεψε αυτή την περίοδο σε ένα από τα σημαντικότερα παράθυρα της χρονιάς.

Το PTTL έχει παρουσιάσει πρόσφατα και το πλήρες ντοκιμαντέρ «Jaws @ 50» του National Geographic, το οποίο εξετάζει πώς η δύσκολη παραγωγή του Spielberg εξελίχθηκε σε μία από τις ταινίες που άλλαξαν την κινηματογραφική βιομηχανία.

Στην Ελλάδα το καλοκαιρινό σινεμά ακολούθησε διαφορετικό δρόμο

Η ελληνική ιστορία έχει μία ενδιαφέρουσα διαφορά.

Αν στις ΗΠΑ η τεχνητή ψύξη έκανε την κλειστή αίθουσα ελκυστική μέσα στον καύσωνα, στην Ελλάδα το σινεμά βγήκε έξω. Σύμφωνα με τον επίσημο οδηγό της Αθήνας, οι πρώτες υπαίθριες κινηματογραφικές προβολές στην πόλη καταγράφονται ήδη το καλοκαίρι του 1900, σε καφέ της πλατείας Συντάγματος. Λίγο αργότερα εμφανίστηκαν οι πρώτοι οργανωμένοι θερινοί κινηματογράφοι.

Μέχρι τη δεκαετία του 1960 λειτουργούσαν περισσότερα από 500 θερινά σινεμά μόνο στην Αττική, σύμφωνα με την ίδια πηγή. Αντί για έναν απόλυτα ελεγχόμενο εσωτερικό χώρο, η ελληνική εκδοχή της καλοκαιρινής κινηματογραφικής εμπειρίας συνδέθηκε με αυλές, ταράτσες, γιασεμιά και την προβολή κάτω από τον ανοιχτό ουρανό.

Πρόκειται ουσιαστικά για δύο διαφορετικές πολιτισμικές απαντήσεις στο ίδιο πρακτικό πρόβλημα: πώς συνεχίζει κανείς να βλέπει ταινίες όταν η θερμοκρασία ανεβαίνει.

Τι πιστεύουμε

Η ιστορία του summer blockbuster είναι πιο σύνθετη από μια συγκεκριμένη ταινία ή μία τεχνολογική εφεύρεση. Ο κλιματισμός δεν δημιούργησε μόνος του το «Jaws» ούτε το σύγχρονο Hollywood, αλλά αφαίρεσε ένα πολύ πραγματικό εμπόδιο που κρατούσε το κοινό μακριά από τις αίθουσες το καλοκαίρι.

Οι παλιές φωτογραφίες έχουν ιδιαίτερη αξία επειδή κάνουν αυτή την αλλαγή ορατή. Όταν η λέξη «COOL» μπορούσε να καταλαμβάνει τόσο μεγάλο χώρο στη μαρκίζα όσο σχεδόν και η ίδια η ταινία, γίνεται σαφές ότι η τεχνολογία της αίθουσας επηρέασε όχι μόνο το πώς βλέπαμε σινεμά, αλλά και το πότε.

Συχνές ερωτήσεις

Ο κλιματισμός δημιούργησε το summer blockbuster;

Όχι από μόνος του. Έκανε όμως τις κλειστές κινηματογραφικές αίθουσες πολύ πιο ελκυστικές και πρακτικές κατά τους ζεστούς μήνες, συμβάλλοντας στη δημιουργία σταθερού θερινού κοινού. Το σύγχρονο εμπορικό μοντέλο του summer blockbuster διαμορφώθηκε πολύ αργότερα.

Ποιος κινηματογράφος θεωρείται ο πρώτος μηχανικά ψυχόμενος;

Η Library of Congress αναφέρει το Central Park Theatre της Balaban and Katz στο Σικάγο, που άνοιξε το 1917, ως την πρώτη μηχανικά ψυχόμενη κινηματογραφική αίθουσα στον κόσμο.

Γιατί το Jaws θεωρείται τόσο σημαντικό για τα summer blockbusters;

Το «Jaws» του 1975 θεωρείται σημείο καμπής επειδή έθεσε το πρότυπο της μεγάλης, ευρείας απήχησης θερινής κινηματογραφικής κυκλοφορίας που το Hollywood θα ακολουθούσε τις επόμενες δεκαετίες.

Πότε ξεκίνησαν οι θερινοί κινηματογράφοι στην Ελλάδα;

Οι υπαίθριες προβολές στην Αθήνα καταγράφονται από το καλοκαίρι του 1900, ενώ σύντομα ακολούθησαν οργανωμένοι θερινοί κινηματογράφοι.