Μήπως οι πολέμιοι της «Οδύσσειας» έγιναν τελικά η καλύτερη διαφήμισή της;

Σύνοψη

• Η «Οδύσσεια» έφτασε τα 1,111 δισ. δολάρια παγκοσμίως και έγινε η μεγαλύτερη εισπρακτική επιτυχία του Κρίστοφερ Νόλαν.
• Στην Ελλάδα είχε φτάσει τα 750.467 εισιτήρια έως τις 9 Αυγούστου.
• Η συνεχής αντιπαράθεση στα social media μπορεί να αύξησε την ορατότητα και την περιέργεια γύρω από την ταινία.
• Άνθρωποι ιδεολογικά αντίθετοι με τους πιο έντονους επικριτές μπορεί επίσης να επέλεξαν να δουν ή να στηρίξουν την ταινία ως αντίδραση.
• Δεν υπάρχουν δεδομένα που να ποσοτικοποιούν αυτή την επίδραση, επομένως δεν μπορεί να παρουσιαστεί ως αποδεδειγμένη αιτία της εμπορικής επιτυχίας.

Η τεράστια εμπορική πορεία της «Οδύσσειας» του Κρίστοφερ Νόλαν ανοίγει ένα ενδιαφέρον ερώτημα: μήπως ένα μέρος της αδιάκοπης πολεμικής εναντίον της ταινίας, αλλά και των σελίδων που ασχολήθηκαν μαζί της, αντί να αποθαρρύνει το κοινό ενίσχυσε την περιέργεια, την προβολή και ακόμη και την ιδεολογική αντίδραση υπέρ της;

Η «Οδύσσεια» εξελίχθηκε σε μία από τις μεγαλύτερες κινηματογραφικές επιτυχίες του 2026, φτάνοντας στις 11 Αυγούστου τα 1,111 δισ. δολάρια παγκοσμίως και καταλαμβάνοντας τη δεύτερη θέση στο παγκόσμιο box office της χρονιάς. Στην Ελλάδα είχε ήδη φτάσει τα 750.467 εισιτήρια έως τις 9 Αυγούστου, ενώ μόνο στο πρώτο τετραήμερο είχαν κοπεί 151.415 εισιτήρια. Όλα αυτά συνέβησαν ενώ η ταινία βρισκόταν επί μήνες στο επίκεντρο έντονων συζητήσεων για το casting, την ιστορική και μυθολογική ακρίβεια, τις δημιουργικές επιλογές του Νόλαν και τη σχέση της με το ομηρικό έργο.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία στην εποχή των social media, όπου ο αντίπαλος ενός έργου δεν βρίσκεται απαραίτητα έξω από τον μηχανισμό προβολής του. Κάθε καταγγελία, επίθεση, απάντηση, repost και δημόσια διαφωνία προσθέτει έναν ακόμη κύκλο συζήτησης, ενώ η πόλωση μπορεί να κινητοποιήσει όχι μόνο όσους συμφωνούν με τους επικριτές, αλλά και εκείνους που τους θεωρούν ιδεολογικά απέναντί τους. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να επιτρέπουν να αποδοθούν συγκεκριμένα εισιτήρια σε αυτή τη διαδικασία, όμως η σχετική έρευνα για την αρνητική δημοσιότητα, την ψυχολογική αντιδραστικότητα και την πολιτικά υποκινούμενη κατανάλωση δείχνει ότι τέτοιοι μηχανισμοί πράγματι υπάρχουν.

Οι αριθμοί δείχνουν το μέγεθος του φαινομένου

Η «Οδύσσεια» είχε ήδη δείξει τη δυναμική της από το πρώτο Σαββατοκύριακο, όταν συγκέντρωσε 264,1 εκατ. δολάρια παγκοσμίως. Μέχρι τις 11 Αυγούστου είχε φτάσει τα 1.111.299.045 δολάρια, με περίπου 461,4 εκατ. από τη Βόρεια Αμερική και 649,9 εκατ. από τις διεθνείς αγορές. Η επίδοση την είχε κάνει τη μεγαλύτερη εισπρακτική επιτυχία του Κρίστοφερ Νόλαν χωρίς προσαρμογή για τον πληθωρισμό.

Στην Ελλάδα, η εικόνα είναι επίσης εντυπωσιακή. Μετά τα 151.415 εισιτήρια της πρεμιέρας, η ταινία συνέχισε να διατηρεί μεγάλη δυναμική και στο τετραήμερο 6 έως 9 Αυγούστου, δηλαδή στην τέταρτη εβδομάδα της, έκοψε ακόμη 68.069 εισιτήρια σε 144 αίθουσες πανελλαδικά. Το συνολικό αποτέλεσμα είχε έτσι ανέβει στα 750.467 εισιτήρια, γεγονός που δείχνει ότι δεν επρόκειτο απλώς για ένα δυνατό άνοιγμα αλλά για συνεχιζόμενη προσέλευση.

Η πολεμική είχε αρχίσει πολύ πριν από την πρεμιέρα

Η αντιπαράθεση δεν ξεκίνησε όταν το κοινό είδε ολοκληρωμένη την ταινία. Ήδη πριν από την πρεμιέρα είχαν δημιουργηθεί διαμάχες γύρω από τις πανοπλίες, τις προφορές, το casting και ειδικά την επιλογή της Lupita Nyong’o και του Elliot Page. Ένα ιδιαίτερα ορατό κομμάτι αυτής της online πολεμικής προήλθε από συντηρητικούς και δεξιούς σχολιαστές, με τον Elon Musk να συμμετέχει δημόσια στις επιθέσεις γύρω από τις συγκεκριμένες επιλογές του καστ.

Η κριτική, βέβαια, δεν ήταν όλη ίδια ούτε προερχόταν από έναν πολιτικό χώρο. Υπήρξαν ακαδημαϊκές και καλλιτεχνικές ενστάσεις για την απόδοση του Ομήρου, ενώ στην Ελλάδα ένα διαφορετικό σημείο τριβής ήταν η απουσία Ελλήνων από το βασικό καστ μιας ταινίας βασισμένης σε ένα θεμελιώδες έργο της ελληνικής γραμματείας. Επομένως δεν θα ήταν ακριβές να τοποθετηθούν όλοι οι επικριτές στο ίδιο ιδεολογικό στρατόπεδο· ήταν όμως εμφανές ότι ένα σημαντικό μέρος της διαδικτυακής σύγκρουσης γύρω από το casting είχε αποκτήσει χαρακτηριστικά πολιτισμικού πολέμου.

Όταν η αρνητική δημοσιότητα γίνεται μέρος της διαφήμισης

Το παλιό κλισέ ότι «δεν υπάρχει κακή δημοσιότητα» δεν ισχύει πάντοτε. Η αρνητική δημοσιότητα μπορεί προφανώς να βλάψει ένα προϊόν, έναν καλλιτέχνη ή μια ταινία. Υπάρχει όμως ερευνητική βάση για την ιδέα ότι υπό συγκεκριμένες συνθήκες μπορεί επίσης να αυξήσει την αναγνωρισιμότητα και, μέσω αυτής, την πιθανότητα αγοράς. Μελέτη των Jonah Berger, Alan Sorensen και Scott Rasmussen έδειξε ακριβώς ότι οι επιπτώσεις εξαρτώνται μεταξύ άλλων από το πόσο γνωστό είναι ήδη το προϊόν.

Η «Οδύσσεια» φυσικά δεν ήταν άγνωστο προϊόν που χρειαζόταν ένα σκάνδαλο για να μάθει ο κόσμος την ύπαρξή του. Είχε πίσω της τον Κρίστοφερ Νόλαν, τον απόηχο του «Oppenheimer», ένα τεράστιο καστ, το IMAX και ένα από τα γνωστότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Η πολεμική επομένως δεν δημιούργησε την επιτυχία από το μηδέν, μπορεί όμως να συνέβαλε στο να παραμείνει η ταινία μόνιμα στην πρώτη γραμμή της δημόσιας συζήτησης.

Στα social media ακόμη και η επίθεση παράγει προσοχή

Η μεγάλη διαφορά από την εποχή της παραδοσιακής κινηματογραφικής κριτικής είναι η διάρκεια ζωής μιας σύγκρουσης. Μια αρνητική άποψη σήμερα μπορεί να προκαλέσει εκατοντάδες σχόλια, απαντήσεις, screenshots, βίντεο και αναδημοσιεύσεις σε διαφορετικές πλατφόρμες. Το αρχικό μήνυμα παύει έτσι να είναι το μοναδικό περιεχόμενο και μετατρέπεται σε αφετηρία ενός πολύ μεγαλύτερου δικτύου δημοσιότητας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει ένας απλός κανόνας σύμφωνα με τον οποίο κάθε αρνητικό σχόλιο αυξάνει αυτομάτως την απήχηση μιας δημοσίευσης. Τα συστήματα προτάσεων και κατάταξης είναι πολύ πιο σύνθετα. Η ουσία όμως παραμένει: η συνεχής δημόσια αντιπαράθεση αυξάνει τις ευκαιρίες έκθεσης ενός θέματος, ενώ έρευνα σε online πολιτικά περιβάλλοντα έχει δείξει ότι περιεχόμενο που έρχεται σε ιδεολογική σύγκρουση με μια κοινότητα μπορεί να προκαλέσει μεγαλύτερη δραστηριότητα και περισσότερα σχόλια από περιεχόμενο με το οποίο η ίδια κοινότητα συμφωνεί.

Και μετά εμφανίζεται το «θα τη δω επειδή τη χτυπούν αυτοί»

Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ενδιαφέρουσα προσθήκη στην περίπτωση της «Οδύσσειας». Όταν ένα μέρος των πιο ορατών επικριτών μιας ταινίας αποκτά σαφώς αναγνωρίσιμα ιδεολογικά χαρακτηριστικά, οι άνθρωποι που βρίσκονται στην αντίθετη πλευρά μπορεί να αρχίσουν να αντιμετωπίζουν την ταινία όχι μόνο ως πολιτιστικό έργο, αλλά και ως σύμβολο μιας ευρύτερης σύγκρουσης. Στην περίπτωση της «Οδύσσειας», διεθνή μέσα κατέγραψαν συγκεκριμένα ένα έντονο backlash γύρω από το casting των Nyong’o και Page ειδικά από τον αποκαλούμενο δεξιό χώρο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλοι όσοι επέκριναν την ταινία ανήκαν σε αυτόν τον χώρο.

Κάποιος που αρχικά ήταν αδιάφορος για την ταινία μπορεί, θεωρητικά, να βλέπει επί εβδομάδες πρόσωπα ή ομάδες με τα οποία διαφωνεί βαθιά να ζητούν την απόρριψή της. Σε εκείνο το σημείο η σκέψη μπορεί να μετακινηθεί από το «δεν ξέρω αν θα τη δω» στο «θα πάω να τη δω μόνος μου και δεν θα μου πουν αυτοί τι αξίζει». Δεν υπάρχει έρευνα που να έχει μετρήσει πόσοι θεατές της συγκεκριμένης ταινίας αγόρασαν εισιτήριο για αυτόν τον λόγο, άρα αυτό δεν μπορεί να παρουσιαστεί ως αποδεδειγμένο αίτιο της επιτυχίας. Ως συμπεριφορικός μηχανισμός, όμως, είναι απολύτως υπαρκτός.

Η ψυχολογική αντιδραστικότητα εξηγεί ένα μέρος του μηχανισμού

Στην ψυχολογία υπάρχει ο όρος psychological reactance, δηλαδή ψυχολογική αντιδραστικότητα. Πρόκειται για την αντίδραση που μπορεί να εμφανιστεί όταν ένας άνθρωπος αισθανθεί ότι απειλείται η ελευθερία επιλογής του: αντί να συμμορφωθεί με την πίεση, κινητοποιείται για να αποκαταστήσει την αυτονομία του και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να ενισχύσει ακριβώς τη συμπεριφορά που κάποιος προσπαθεί να αποτρέψει. Η θεωρία αυτή έχει μελετηθεί επί δεκαετίες και δεν αφορά ειδικά τον κινηματογράφο, αλλά βοηθά να εξηγηθεί γιατί η υπερβολικά επιθετική προσπάθεια πειθούς μπορεί να παράγει αντίθετα αποτελέσματα.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση αυτό θα μπορούσε να μεταφραστεί πολύ απλά: όσο πιο απόλυτα κάποιος παρουσιάζει μια ταινία ως κάτι που «δεν πρέπει» να στηριχθεί ή να παρακολουθηθεί, τόσο πιθανότερο είναι να προκαλέσει αντίδραση σε ανθρώπους που αντιλαμβάνονται την παρέμβαση ως προσπάθεια επιβολής. Δεν αποδεικνύεται ότι αυτό συνέβη σε μεγάλη κλίμακα στην «Οδύσσεια», αλλά αποτελεί μια σοβαρότερη εξήγηση από την απλή υπόθεση ότι όλοι οι θεατές οδηγήθηκαν στις αίθουσες αποκλειστικά από την παραδοσιακή διαφημιστική καμπάνια.

Από το boycott στο buycott

Υπάρχει μάλιστα όρος και για την καταναλωτική πλευρά αυτού του φαινομένου. Η βιβλιογραφία για το political consumerism διακρίνει το boycott, δηλαδή τη συνειδητή αποχή από μια αγορά για πολιτικούς, κοινωνικούς ή ηθικούς λόγους, από το buycott, τη συνειδητή αγορά ως τρόπο υποστήριξης ενός προϊόντος, μιας εταιρείας ή μιας αξίας. Η πολιτική ταυτότητα και η κοινωνική τοποθέτηση μπορούν επομένως να επηρεάζουν όχι μόνο τι αποφεύγει ένας καταναλωτής, αλλά και τι επιλέγει ενεργά να αγοράσει.

Ένα κινηματογραφικό εισιτήριο μπορεί να λειτουργήσει με τον ίδιο συμβολικό τρόπο. Ο θεατής δεν χρειάζεται να έχει μετατραπεί ξαφνικά σε φανατικό υποστηρικτή του Νόλαν· αρκεί να αισθανθεί ότι η άλλη πλευρά μιας πολιτισμικής διαμάχης θέλει να δει την ταινία να αποτυγχάνει. Η αγορά του εισιτηρίου μπορεί τότε να είναι συγχρόνως ψυχαγωγική επιλογή και μικρή πράξη αντίδρασης. Το αν και σε ποιο βαθμό συνέβη αυτό με την «Οδύσσεια» απαιτεί δεδομένα που σήμερα δεν υπάρχουν, αλλά η πιθανότητα είναι συνεπής με όσα γνωρίζουμε για την πολιτική κατανάλωση.

Η περιέργεια μπορεί να είναι ακόμη ισχυρότερη από την ιδεολογία

Δεν χρειάζεται πάντως ο θεατής να πάρει πολιτική θέση για να λειτουργήσει η πολεμική υπέρ μιας ταινίας. Όταν για εβδομάδες ακούει ότι ένα έργο είναι απαράδεκτο, εξαιρετικό, προσβλητικό, ιστορικά λάθος, «woke», αντιδραστικό ή οτιδήποτε άλλο, δημιουργείται ένα πολύ απλό ερώτημα: «Τι έχει τελικά αυτή η ταινία και γίνεται τέτοιος καβγάς;». Η ανάγκη να σχηματίσει κάποιος προσωπική άποψη μπορεί από μόνη της να οδηγήσει στην αγορά εισιτηρίου.

Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο της υπερβολικής αρνητικής προβολής. Ακόμη κι αν δεν μετατρέψει έναν επικριτή σε θαυμαστή, μπορεί να μετατρέψει έναν αδιάφορο σε θεατή. Και στο box office δεν καταγράφεται το κίνητρο του ανθρώπου που κάθισε στην αίθουσα· καταγράφεται το εισιτήριο.

Η ελληνική περίπτωση έχει ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον

Στην Ελλάδα η δυναμική αυτή αποκτά πρόσθετο βάρος, επειδή η «Οδύσσεια» δεν αντιμετωπίζεται ως ένα οποιοδήποτε ξένο κινηματογραφικό franchise. Πρόκειται για κινηματογραφική μεταφορά ενός έργου που συνδέεται με την ελληνική παιδεία και πολιτιστική ταυτότητα, γεγονός που έκανε τη συζήτηση για τους ηθοποιούς, τις τοποθεσίες, την αισθητική και την προσέγγιση του Νόλαν πολύ πιο προσωπική. Παράλληλα, υπήρξαν ελληνικές αντιδράσεις για το γεγονός ότι δεν υπήρχαν Έλληνες στο βασικό καστ.

Παρά την ένταση αυτής της συζήτησης, τα 750.467 εισιτήρια έως τις 9 Αυγούστου δείχνουν ότι το ελληνικό κοινό δεν απομακρύνθηκε μαζικά. Δεν γνωρίζουμε πόσοι πήγαν επειδή ήταν ήδη φίλοι του Νόλαν, πόσοι λόγω του Ομήρου, πόσοι για το κινηματογραφικό θέαμα, πόσοι από περιέργεια και πόσοι ενδεχομένως από αντίδραση απέναντι σε όσους πολεμούσαν την ταινία. Το αποτέλεσμα, πάντως, είναι ότι η διαμάχη συνυπήρξε με μία εξαιρετικά ισχυρή εμπορική πορεία.

Οι πολέμιοι δεν δημιούργησαν την επιτυχία

Χρειάζεται εδώ η βασική διάκριση ανάμεσα στη συσχέτιση και στην αιτιότητα. Η «Οδύσσεια» είχε τεράστιο εμπορικό δυναμικό ανεξάρτητα από την πολεμική: ο Νόλαν ήταν ήδη ένα από τα ισχυρότερα ονόματα του παγκόσμιου κινηματογράφου, το έργο είχε τεράστια αναγνωρισιμότητα και η ζήτηση για premium προβολές ήταν ισχυρή πριν από την κυκλοφορία. Η επιτυχία επομένως δεν μπορεί να αποδοθεί στους αντιπάλους της.

Αυτό που μπορεί να υποστηριχθεί πιο προσεκτικά είναι ότι η πολεμική προσέθεσε ένα ακόμη στρώμα δημοσιότητας πάνω σε μια ήδη τεράστια παραγωγή. Έδωσε στην ταινία επιπλέον κύκλους συζήτησης, δημιούργησε λόγους για να ασχοληθούν μαζί της άνθρωποι που διαφορετικά ίσως δεν θα συμμετείχαν και, για ένα άγνωστο ποσοστό του κοινού, ενδέχεται να ενεργοποίησε τόσο την περιέργεια όσο και την ανάγκη ιδεολογικής αντίδρασης. Η πρόσφατη κάλυψη της εμπορικής επιτυχίας της ταινίας έχει ήδη επισημάνει την έντονη αντίθεση ανάμεσα στο online backlash και στα αποτελέσματα του box office.

Τι πιστεύουμε

Η «Οδύσσεια» είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η πολιτισμική πόλωση και τα social media μπορούν να αλλάξουν τη σχέση ανάμεσα στην κριτική και στην εμπορική επιτυχία. Δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι οι επικριτές της πούλησαν εκατοντάδες χιλιάδες εισιτήρια για λογαριασμό της και θα ήταν υπερβολικό να τους αποδοθεί η επιτυχία ενός έργου που διέθετε ήδη τεράστια δυναμική.

Υπάρχει όμως μια πολύ πιο ενδιαφέρουσα πιθανότητα: η αδιάκοπη πολεμική μπορεί να έκανε την ταινία ακόμη πιο δύσκολο να αγνοηθεί. Και όταν ένα μέρος αυτής της πολεμικής αποκτά σαφή ιδεολογική ταυτότητα, τότε ενεργοποιείται και το αντίπαλο στρατόπεδο. Κάποιοι μπορεί να μη θέλησαν απλώς να δουν την «Οδύσσεια», αλλά να θέλησαν να τη δουν ακριβώς επειδή δεν ήθελαν να αφήσουν εκείνους με τους οποίους διαφωνούν να καθορίσουν την επιλογή τους.

Στην οικονομία της προσοχής, λοιπόν, ο πραγματικός εχθρός μιας ταινίας δεν είναι πάντοτε το μίσος. Συχνά είναι η αδιαφορία. Και η «Οδύσσεια», είτε από ενθουσιασμό είτε από κριτική είτε από ιδεολογική σύγκρουση, δεν αντιμετώπισε ποτέ πρόβλημα αδιαφορίας.

Συχνές ερωτήσεις

Οι πολέμιοι της «Οδύσσειας» προκάλεσαν τις υψηλές πωλήσεις;

Δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν κάτι τέτοιο. Η ταινία είχε τεράστια δυναμική ανεξάρτητα από την πολεμική. Είναι όμως πιθανό η συνεχής αρνητική δημοσιότητα να αύξησε την έκθεση, την περιέργεια και τη συζήτηση γύρω από αυτήν, μηχανισμοί που έχουν καταγραφεί και σε έρευνες για την αρνητική δημοσιότητα.

Μπορεί κάποιος να αγοράσει εισιτήριο μόνο από ιδεολογική αντίδραση;

Ναι, ως συμπεριφορικός μηχανισμός είναι πιθανό. Η έρευνα για την πολιτική κατανάλωση περιγράφει το «buycott», δηλαδή τη συνειδητή αγορά ενός προϊόντος ως μορφή υποστήριξης για πολιτικούς, κοινωνικούς ή ηθικούς λόγους. Δεν γνωρίζουμε όμως πόσοι θεατές της «Οδύσσειας» κινήθηκαν με αυτό το κίνητρο.

Τι είναι η ψυχολογική αντιδραστικότητα;

Είναι η τάση ενός ανθρώπου να αντιδρά όταν αισθανθεί ότι περιορίζεται η ελευθερία επιλογής του. Η έντονη προσπάθεια να του επιβληθεί τι πρέπει ή δεν πρέπει να κάνει μπορεί σε ορισμένες συνθήκες να αυξήσει την επιθυμία του να υπερασπιστεί την αντίθετη επιλογή.

Ήταν όλοι οι επικριτές της «Οδύσσειας» από τον ίδιο ιδεολογικό χώρο;

Όχι. Υπήρξαν διαφορετικές μορφές κριτικής, από ακαδημαϊκές ενστάσεις για τη σχέση της ταινίας με το ομηρικό κείμενο έως ελληνικές αντιδράσεις για την απουσία Ελλήνων ηθοποιών.

Πόσα εισιτήρια είχε κόψει η «Οδύσσεια» στην Ελλάδα;

Μέχρι τις 9 Αυγούστου 2026 είχε φτάσει τα 750.467 εισιτήρια στην Ελλάδα, έχοντας προσθέσει 68.069 εισιτήρια μόνο στο τετραήμερο της τέταρτης εβδομάδας προβολής της.