Σύνοψη
- Η Αγγελική Λευκαδίτου μιλά για τη μετάβαση από την οικολογία και την επιστημονική έρευνα στην παραγωγή ντοκιμαντέρ.
- Εξηγεί τη συνεργασία της με τον Asgeir Helgestad στην ταινία Frost Without Snow and Ice.
- Περιγράφει τις δυσκολίες χρηματοδότησης, το οικονομικό ρίσκο και την ασφάλεια των γυρισμάτων στο Σβάλμπαρντ.
- Μιλά για την αξία της αφήγησης και για τη θέση της φύσης στον κινηματογράφο.
Η Αγγελική Λευκαδίτου μιλά στο PTTL για τη διαδρομή της από την επιστημονική έρευνα στην παραγωγή ντοκιμαντέρ φύσης, τη δημιουργία της Frost και το ρίσκο πίσω από μια ανεξάρτητη ταινία.
Από την Κεφαλονιά και τη Θεσσαλονίκη έως το Όσλο και το Σβάλμπαρντ, η παραγωγός και σεναριογράφος της Artic Light συνδέει την οικολογία με τη δύναμη της κινηματογραφικής αφήγησης. Στη συζήτησή μας εξηγεί γιατί οι εντυπωσιακές εικόνες δεν αρκούν, τι χρειάζεται για να χρηματοδοτηθεί μια ιστορία που εξελίσσεται επί χρόνια και πώς μοιράζεται με τον Asgeir Helgestad τη δημιουργική δουλειά πίσω από τη Frost.
Η δική της οπτική συνομιλεί και με τη συνέντευξη του Asgeir Helgestad για τη Frost, ενώ η ταινία συμπεριλήφθηκε στην την παρουσίαση των περιβαλλοντικών ντοκιμαντέρ του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης.
Η συνέντευξη
Ξεκίνησες από την έρευνα και την Οικολογία και στη συνέχεια εργάστηκες στον χώρο της ιστορίας της επιστήμης και των μουσείων. Πώς έφτασες από αυτή τη διαδρομή στην παραγωγή κινηματογραφικών ντοκιμαντέρ;
Κάποιες φορές απορώ κι εγώ με τις τόσες αλλαγές, ειδικά αν σκεφτεί κανείς ότι οι προπτυχιακές σπουδές μου ξεκίνησαν στη Γεωπονία στο ΑΠΘ. Ωστόσο, νομίζω ότι το κοινό σημείο είναι η αγάπη για τη φύση, η διάθεση να καταλάβω τη θέση του ανθρώπου μέσα στη φύση και η διαρκής περιέργεια για το πώς γνωρίζουμε αυτά που γνωρίζουμε και ποιες είναι οι προϋποθέσεις και οι συνέπειες αυτής της γνώσης.
Η ακαδημαϊκή πορεία μου έδωσε τη δυνατότητα να εντρυφήσω σε αυτά τα θέματα, όμως ο δρόμος ήταν συχνά μοναχικός και ιδιαίτερα ανταγωνιστικός, κάτι που δεν μου άρεσε. Τα μουσεία άνοιξαν μια νέα προοπτική – μου έδωσαν τη δυνατότητα να εξερευνήσω την υλικότητα ως ένα ακόμα επίπεδο σχέσεων, αλλά και να έρθω σε άμεση επαφή με το κοινό μέσα σε έναν συγκεκριμένο χώρο, και από εκεί και μετά μαγεύτηκα.
Ακόμα διατηρώ τις επαφές μου με τον ακαδημαϊκό χώρο και εργάζομαι ως ερευνήτρια, αλλά η ευκαιρία να επικοινωνήσω τη δουλειά μου με ένα ευρύτερο κοινό με κέρδισε. Όταν γνώρισα τον σύζυγό μου, τον Asgeir Helgestad, αποφάσισα να κάνω τη μεγαλύτερη αλλαγή και να ασχοληθώ με την παραγωγή ντοκιμαντέρ. Ο κινηματογράφος ήταν πάντα η μεγάλη μου αγάπη και, ξαφνικά, είχα το προνόμιο να συνδυάσω αυτή την αγάπη με την οικολογία και τον περιβαλλοντισμό, αλλά και με την απεύθυνση σε ένα πολύ ευρύτερο κοινό.
Ήταν λίγο τρομακτικό στην αρχή, με πολλή αβεβαιότητα, αλλά άξιζε το ρίσκο.
Ζεις και εργάζεσαι πλέον στη Νορβηγία. Τι σε οδήγησε αρχικά εκεί και πόσο άλλαξε αυτή η μετακίνηση τον τρόπο με τον οποίο βλέπεις τόσο τη δουλειά όσο και τη σχέση μας με τη φύση;
Στη Νορβηγία με οδήγησε η αναζήτηση δουλειάς, ενώ ολοκλήρωνα το διδακτορικό μου στην ιστορία της επιστήμης στην Αγγλία. Δεν γνώριζα τίποτα και κανέναν στο Όσλο, αλλά η προκήρυξη ήταν τόσο σχετική με αυτό που έκανα, που δεν μπορούσα να μην κάνω αίτηση. Θυμάμαι ακόμα τη μέρα της συνέντευξης, σε ένα σκοτεινό, κρύο και συννεφιασμένο Όσλο, όταν ανέβηκα στη στέγη του εμβληματικού κτηρίου της Όπερας και είπα στον εαυτό μου ότι εδώ θα μπορούσα να μείνω για πάντα.
Αυτό που άλλαξε εδώ ήταν η ποιότητα ζωής. Ο χρόνος και οι συνθήκες εργασίας που είχα μου επέτρεψαν να ηρεμήσω και να απολαύσω ό,τι είχα γύρω μου. Και μέσα σε αυτό να ξαναθυμηθώ τη σχέση μου με τη φύση. Δεν περιστρέφονταν όλα γύρω από τη δουλειά με έναν φρενήρη τρόπο και η γη δεν έμοιαζε να φεύγει διαρκώς κάτω από τα πόδια μου.
Υπάρχει κάτι από την ελληνική σου εκπαίδευση ή από τα χρόνια σου στη Θεσσαλονίκη που θεωρείς ότι εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζεις σήμερα μια ιστορία;
Νομίζω ότι τα χρόνια μου στη Θεσσαλονίκη ήταν καθοριστικά για να γίνω ο άνθρωπος που είμαι σήμερα. Ήταν χρόνια πολιτικά, με τη βαθύτερη έννοια του όρου, χρόνια που παλεύαμε για τον δημόσιο χώρο. Οι αξίες της αλληλεγγύης και η ενσυναίσθηση δεν διδάσκονται στα αμφιθέατρα, αλλά, ευτυχώς, στον δρόμο. Αυτά προσπαθώ να κρατάω μέχρι σήμερα, όχι μόνο στον τρόπο που προσεγγίζω μια ιστορία, αλλά και στη ζωή γενικότερα και στις σχέσεις μου.
Η επιστημονική έρευνα απαιτεί στοιχεία, τεκμηρίωση και συχνά απόσταση από το συναίσθημα, ενώ ένα ντοκιμαντέρ πρέπει να δημιουργήσει σύνδεση με τον θεατή. Πώς ισορροπείς αυτούς τους δύο κόσμους;
Η καλή επιστημονική έρευνα, θεωρώ, απαιτεί όραμα, περιέργεια, κοινωνική ευαισθησία και συναίσθημα. Στην έρευνά μου, τόσο στη φιλοσοφία όσο και στην ιστορία της επιστήμης, έχω πάντα προσπαθήσει να κατανοήσω πώς αυτά τα στοιχεία διαφαίνονται στη δουλειά των επιστημόνων που μελετάω, αλλά και διαμορφώνουν τη δική μου προσέγγιση. Φυσικά και είναι σημαντικό για μένα ως ερευνήτρια να είμαι αξιόπιστη, αλλά δεν μπορώ να κρύβομαι πίσω από μια υποτιθέμενη, απολίτικη αντικειμενικότητα.
Το κοινό, ειδικά ενός ντοκιμαντέρ, έχει επίσης την απαίτηση τόσο της αξιοπιστίας όσο και της αυθεντικότητας. Η τέχνη, όπως και η επιστημονική έρευνα, είναι πολιτικές πράξεις, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι αντίθετες προς την τεκμηρίωση και την αξιοπιστία. Αντίθετα, νομίζω ότι μπορούν να συνυπάρξουν.
Ως επιμελήτρια μουσείου είχες ήδη την πρόκληση να μετατρέπεις σύνθετη γνώση σε μια ιστορία που μπορεί να φτάσει σε ένα ευρύτερο κοινό. Πόσο κοντά βρίσκεται τελικά αυτή η διαδικασία στη δημιουργία ενός ντοκιμαντέρ;
Η διαδικασία βρίσκεται πολύ κοντά, όπως και η αδυναμία να ελέγξεις το αποτέλεσμα όταν μια έκθεση ή ένα ντοκιμαντέρ φτάνει στο κοινό. Πρέπει να μάθεις να νιώθεις άνετα μέσα σε αυτή τη διαδικασία, αλλά ποτέ να μην υποτιμάς το κοινό. Η γνώση δεν χρειάζεται να γίνει εύκολη, αλλά να βρεις τρόπο να την μοιραστείς.
Ένας καλός συνάδελφός μου έλεγε πως οι επιμελητές συχνά δουλεύουν πάνω σε μια έκθεση χωρίς να έχουν το κοινό στο μυαλό τους. Και αυτό είναι ίσως ένα από τα μεγαλύτερα σφάλματα. Για μένα, ο αποδέκτης είναι πολύ σημαντικός στη δημιουργική διαδικασία.
Ο θεατής βλέπει τον σκηνοθέτη, τις εικόνες και το τελικό μοντάζ, αλλά συνήθως δεν γνωρίζει τι συμβαίνει πίσω από την παραγωγή. Τι σημαίνει πρακτικά να είσαι παραγωγός σε ένα ανεξάρτητο ντοκιμαντέρ φύσης αυτού του μεγέθους;
Για μια μικρή ομάδα, σε μια ανεξάρτητη εταιρεία παραγωγής, σημαίνει να κάνεις ό,τι χρειάζεται για να έχεις ένα τελικό αποτέλεσμα αντάξιο του οράματος και της εμπιστοσύνης των δημιουργών, αλλά και των δικών σου απαιτήσεων και προσδοκιών. Είναι μια δουλειά που πρέπει να την αγαπάς, γιατί απαιτεί σοβαρή αφοσίωση.
Πρακτικά, σημαίνει ότι ασχολείσαι με την παρουσίαση του ντοκιμαντέρ σε πιθανούς χρηματοδότες και συνεργάτες, εντός της χώρας και διεθνώς, με την υποστήριξη της δημιουργικής διαδικασίας και τη συμβολή στην ανάπτυξη της ιστορίας στον βαθμό που οι δημιουργοί το χρειάζονται, αλλά και με τον συντονισμό όλων των εξωτερικών συνεργατών – από τα συμβόλαια μέχρι τον έλεγχο των συνθηκών εργασίας, ειδικά σε δύσκολα περιβάλλοντα, και τη διαμεσολάβηση όταν προκύπτουν διαφωνίες. Και φυσικά υπάρχουν οι άπειρες ώρες με αιτήσεις χρηματοδότησης, παραδοτέα και όλες τις λεπτομέρειες που πρέπει να τακτοποιηθούν όταν έρχεται η ώρα της πρεμιέρας, αλλά και μήνες μετά, μέχρι να κλείσει όλος ο οικονομικός έλεγχος.
Και, αν είσαι τυχερή, υπάρχουν και οι πολλές ειδικές προβολές, με παρουσία των δημιουργών, σε φορείς, σχολεία και τοπικές κοινωνίες.
Ποιο είναι το δυσκολότερο κομμάτι της δουλειάς σου: η χρηματοδότηση, η ανάπτυξη της ιστορίας, ο συντονισμός ανθρώπων και φορέων, η διανομή ή κάτι που το κοινό συνήθως δεν αντιλαμβάνεται καθόλου;
Καλή ερώτηση. Νομίζω ότι το δυσκολότερο και σημαντικότερο είναι να βρεις τη θέση σου και να έχεις σεβασμό και εμπιστοσύνη στη δημιουργική ομάδα, ακόμα και όταν όλα φαίνονται κάπως χαοτικά. Να μην ξεχνάς το όραμα και να το υπηρετείς όσο καλύτερα μπορείς, επειδή πιστεύεις ότι στο τέλος θα τα καταφέρετε. Αν η παραγωγός σταματήσει να πιστεύει στη δουλειά, τότε όλοι το νιώθουν.
Τα περιβαλλοντικά ντοκιμαντέρ συχνά χρειάζονται χρόνια μέχρι να ολοκληρωθούν και δεν έχουν την εμπορική βεβαιότητα άλλων παραγωγών. Πώς πείθεις χρηματοδότες, broadcasters και distributors να επενδύσουν σε μια ιστορία της οποίας την εξέλιξη δεν μπορείς να προβλέψεις;
Τα περισσότερα ντοκιμαντέρ είναι χρονοβόρα και ίσως όχι ιδιαίτερα προσοδοφόρα, αλλά αυτή τη δουλειά λίγοι την κάνουν για τις οικονομικές απολαβές. Ιδιαίτερα απρόβλεπτα είναι τα περιβαλλοντικά ντοκιμαντέρ, καθώς δεν μπορείς να δώσεις ραντεβού με τους περισσότερους πρωταγωνιστές σου. Και, σε ηθικό επίπεδο, δεν μπορείς καν να ζητήσεις τη συναίνεσή τους.
Συνήθως πείθεις με το όραμά σου και τα προηγούμενα αποτελέσματα, αλλά πρέπει να έχεις απέναντί σου και ανθρώπους που βλέπουν τις δυνατότητες μιας ιστορίας, την αφοσίωσή σου και το ότι έχεις προσεγγίσει το θέμα όσο καλύτερα μπορείς. Επίσης, είναι σημαντικό να χτίζεις σχέσεις μέσα στον χρόνο. Έναν distributor που έχει σεβαστεί τη δουλειά σου, για παράδειγμα, δεν τον αλλάζεις εύκολα.
Πόσο δύσκολο είναι σήμερα για έναν ανεξάρτητο δημιουργό να προστατεύσει το αρχικό όραμα μιας ταινίας όταν ταυτόχρονα πρέπει να ικανοποιήσει χρηματοδότες, τηλεοπτικά δίκτυα, sales agents και διαφορετικές αγορές;
Θα ήταν λάθος να πω ότι δεν είναι δύσκολο, αλλά είναι και απαραίτητο, διαφορετικά χάνεις τη φωνή σου. Ευτυχώς, στη Νορβηγία έχουμε ένα αρκετά ισχυρό σύστημα κρατικών χρηματοδοτήσεων, το οποίο, αν και πολύ ανταγωνιστικό, μας δίνει τη δυνατότητα να αναπτύξουμε το δικό μας όραμα χωρίς παρεμβάσεις. Έτσι, όταν φτάνουμε να παρουσιάσουμε την ταινία μας για επιπλέον χρηματοδότηση, έχουμε ήδη διασφαλίσει ένα σημαντικό μέρος του αρχικού οράματος.
Ωστόσο, πάντα υπάρχει μια ανησυχία για τις διαφορετικές απαιτήσεις, ειδικά αν βάλεις στη συνταγή και τα φεστιβάλ. Είναι όμως σημαντικό αυτή τη δουλειά να την αναλαμβάνει η παραγωγός και να μην επιβαρύνει τη δημιουργική ομάδα.
Έχεις δουλέψει πλέον στα Queen Without Land, A Call from the Wild και Frost Without Snow and Ice. Τι έχει αλλάξει περισσότερο για σένα ως παραγωγό μέσα σε αυτή τη διαδρομή και ποιο ήταν το δυσκολότερο μάθημα;
Η διαδρομή για μένα ήταν ευκολότερη γιατί ήρθα σε ήδη στρωμένο τραπέζι, όπως λέμε εδώ, αφού ο Asgeir είχε χρόνια εμπειρίας και ήταν πολύ γενναιόδωρος με τις γνώσεις του. Όμως συνεχώς μαθαίνω κάτι νέο, από συζητήσεις με συναδέλφους μέχρι μεγάλα διεθνή σεμινάρια, και αυτό είναι ένα από τα πιο ανταποδοτικά κομμάτια της δουλειάς μου.
Το δυσκολότερο μάθημα ήταν να ζω με την αβεβαιότητα και το πόσο λίγα ξέρω, να μην αγχώνομαι ότι κάτι θα πάει στραβά και μπορεί να στοιχίσει το όραμα ενός άλλου ανθρώπου. Η επίγνωση της άγνοιας είναι σημαντική, αλλά μπορεί και να σε λυγίσει. Ίσως τα καταφέρνω λίγο καλύτερα τώρα.
Στη Frost δεν είσαι μόνο παραγωγός αλλά και συν-σεναριογράφος. Πότε μπήκες ουσιαστικά στη διαμόρφωση της αφήγησης και ποια ήταν η δική σου συμβολή στο να μετατραπεί υλικό μιας δεκαετίας σε μία συνεκτική κινηματογραφική ιστορία;
Η συνεργασία με τον Asgeir δεν είναι, προφανώς, μια κλασική σχέση σκηνοθέτη και παραγωγού. Είμαστε ένα δημιουργικό δίδυμο. Ωστόσο, ειδικά αυτή την ιστορία την έχουμε ζήσει στο σπίτι μας, στις συζητήσεις γύρω από το δείπνο, στις βόλτες μας στο δάσος και στα ταξίδια μας στο Σβάλμπαρντ. Ήταν μια φυσική εξέλιξη να αποτυπωθεί αυτό και στους τίτλους.
Η δική μου συνεισφορά έχει κυρίως να κάνει με τη δομή της ιστορίας, την οποία αναποδογυρίζαμε διαρκώς για αρκετά χρόνια, μέχρι να είμαστε ικανοποιημένοι. Πάντα συζητούσαμε σχεδόν την κάθε φράση. Δεν θέλαμε τίποτα να είναι τυχαίο, αλλά να έχει πολλαπλά επίπεδα ανάγνωσης. Η ομάδα μας συμπεριλαμβάνει και την Anne Elvedal, η οποία είναι έμπειρη σεναριογράφος και της οποίας η κριτική ματιά μάς έδωσε πολλές φορές τη λύση.
Στη συνέντευξή μας ο Asgeir Helgestad μας είχε πει ότι, έχοντας συγκεντρώσει τόσα χρόνια υλικού, υπήρχαν εντυπωσιακές σκηνές που τελικά έπρεπε να μείνουν έξω για να μη χαθεί η ιστορία της Frost. Από τη δική σου πλευρά, πόσο δύσκολο ήταν να πεις «όχι» σε όμορφες εικόνες όταν δεν υπηρετούσαν την αφήγηση;
Δεν ήταν ιδιαίτερα δύσκολο, γιατί ο Asgeir είναι πολύ ανοιχτός και του αρέσει να συζητάει διεξοδικά. Φυσικά, εκείνος ως κινηματογραφιστής βλέπει πράγματα που εγώ δεν βλέπω, και αυτό κάνει τη δική μου δουλειά ευκολότερη. Όμως και οι δύο είχαμε ως γνώμονα ότι αυτή είναι η ιστορία της Frost. Παρόλο που χρειάζονται στιγμές χωρίς πυκνή δράση, ήταν σημαντικό να γυρίζουμε πάντα σε εκείνη.
Ο Asgeir βρίσκεται πολύ κοντά στην ιστορία, τόσο ως σκηνοθέτης όσο και ως άνθρωπος που είχε αναπτύξει μια βαθιά συναισθηματική σχέση με τη Frost. Ως παραγωγός και σεναριογράφος χρειάστηκε ποτέ να λειτουργήσεις ως η πιο αποστασιοποιημένη ματιά και να αμφισβητήσεις κάποια από τις δημιουργικές του αποφάσεις;
Δεν μπορώ να ισχυριστώ ότι είμαι αποστασιοποιημένη σε αυτή την ιστορία, αλλά έχω σίγουρα μια άλλη ματιά. Είναι ένα βλέμμα που παρατηρεί και τον ίδιο τον Asgeir και ίσως θυμάται πράγματα που εκείνος έχει ξεχάσει. Φυσικά και έχουμε συζητήσει, συμφωνήσει και διαφωνήσει, αλλά ο Asgeir είναι εκείνος που έχει την καλλιτεχνική ευθύνη και εκείνος που εκτίθεται περισσότερο, ακόμα και μπροστά από την κάμερα. Αυτό δεν μπορώ να το ξεχνάω και, μάλιστα, το σέβομαι πάρα πολύ, όπως σέβομαι κάθε δημιουργό. Ελπίζω να το έχω επικοινωνήσει και σε εκείνον.
Η ταινία μιλά για την κλιματική κρίση χωρίς να λειτουργεί σαν επιστημονική διάλεξη. Με το δικό σου επιστημονικό υπόβαθρο, πώς αποφασίσατε πόση πληροφορία χρειάζεται ο θεατής και πότε πρέπει να αφήσετε την εικόνα και το συναίσθημα να μιλήσουν;
Νομίζω ότι ο Asgeir έχει τη μεγαλύτερη ευθύνη για τον τρόπο που έχουμε χειριστεί αυτή την ισορροπία. Κάποιες φορές ήθελα εγώ λίγο περισσότερη πληροφορία, κάποιες εκείνος, αλλά πήραμε τον χρόνο που χρειαζόμασταν και ακούσαμε τις γνώμες πολλών συντελεστών, αλλά και φίλων, συναδέλφων και εξωτερικών συμβούλων.
Αυτό που ξέραμε με σιγουριά ήταν ότι δεν θέλαμε μια ακόμη επιστημονική διάλεξη για την κλιματική κρίση. Για εμάς, η ταινία είναι μια ευαίσθητη, προσωπική ιστορία με ένα πολύ σοβαρό και μεταβαλλόμενο υπόβαθρο κλιματικής κρίσης, αλλά και μια πρόταση συμβίωσης και σεβασμού για την άγρια ζωή. Όμως η Frost και η σχέση μας μαζί της, αλλά και με ολόκληρο το οικοσύστημα στο Σβάλμπαρντ, ήταν πάντα στο προσκήνιο.
Η παραγωγή μιας ταινίας που γυρίζεται επί χρόνια στο Σβάλμπαρντ έχει πολύ διαφορετικές απαιτήσεις από ένα συμβατικό ντοκιμαντέρ. Ποια ήταν η μεγαλύτερη παραγωγική κρίση ή το σημείο στο οποίο φοβήθηκες πραγματικά ότι το project μπορεί να μην ολοκληρωθεί;
Ο Asgeir έχει μια σχέση δεκαετιών με το Σβάλμπαρντ και ένα δίκτυο φίλων, συναδέλφων και συνεργατών που μας έχουν στηρίξει σε όλη τη διαδικασία. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει στιγμή που να φοβήθηκα ότι δεν θα ολοκληρώσουμε την ταινία, ακόμη και την περίοδο της πανδημίας, όταν δεν μπορούσαμε να ταξιδέψουμε. Ήμουν σίγουρη ότι θα βρίσκαμε έναν τρόπο να πούμε αυτή την ιστορία. Για μένα δεν υπήρχε η εναλλακτική να τα παρατήσουμε.
Αν υπήρχε κάτι που με φόβιζε, ήταν όταν ο Asgeir βρισκόταν για μέρες στο πεδίο, χωρίς σχεδόν καθόλου επικοινωνία. Ξυπνούσα μέσα στη νύχτα για να δω μήπως είχε γραφτεί κάτι για κάποιο ατύχημα στο Σβάλμπαρντ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Είναι μεγάλη ευθύνη να έχεις μια ομάδα εκεί έξω, ειδικά καθώς ο πάγος γίνεται όλο και πιο ασταθής.
Στην προηγούμενη συνέντευξή μας μάθαμε πόσο περίπλοκη ήταν η χρηματοδότηση της Frost. Από τη θέση του ανθρώπου που βρισκόταν μέσα σε αυτή τη διαδικασία, τι απαιτείται πραγματικά για να χρηματοδοτηθεί μια ανεξάρτητη ευρωπαϊκή παραγωγή αυτού του είδους και πόσο μεγάλο οικονομικό ρίσκο αναλαμβάνει τελικά η ίδια η εταιρεία παραγωγής;
Η εταιρεία παραγωγής ήταν αποφασισμένη από την αρχή να αναλάβει ένα δυσανάλογο οικονομικό ρίσκο, προκειμένου να ολοκληρωθεί η παραγωγή και να πούμε αυτή την ιστορία ακριβώς όπως θέλαμε. Ωστόσο, γυρίσαμε κάθε πέτρα για να εξασφαλίσουμε τη χρηματοδότηση που χρειαζόμασταν και, με την υποστήριξη του sales agent μας, DR Sales, καταφέραμε να καλύψουμε τον προϋπολογισμό μας, έχοντας ωστόσο ακόμη λίγο πάνω από 15% συμμετοχή στη χρηματοδότηση από την ίδια την εταιρεία παραγωγής.
Νομίζω ότι χωρίς μια υγιή εταιρεία, που ακόμη σηκώνει το βάρος της παραγωγής, καθώς μέρος της χρηματοδότησης δεν έχει φτάσει στο ταμείο μας, δεν θα τα είχαμε καταφέρει. Γενικότερα, χωρίς σημαντική συνεισφορά από broadcasters και με τη δημόσια χρηματοδότηση να μειώνεται, η χρηματοδότηση τέτοιων παραγωγών είναι πολύ δύσκολη. Ευτυχώς, έχει ανοίξει ο δρόμος των συμπαραγωγών, όμως σε όλες τις χώρες υπάρχει δυσκολία και μια συμπαραγωγή είναι σημαντικό να έχει κάτι περισσότερο από οικονομικό ενδιαφέρον.
Η παγκόσμια πρεμιέρα έγινε στη Θεσσαλονίκη, έναν τόπο με τον οποίο έχεις προσωπική σχέση. Πώς ήταν για σένα να επιστρέφεις στην Ελλάδα όχι πλέον ως ερευνήτρια, αλλά ως παραγωγός και σεναριογράφος μιας διεθνούς ταινίας;
Αυτό ήταν ένα όνειρο που έγινε πραγματικότητα, μια γιορτή με αγαπημένους φίλους. Το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης με έκανε να ερωτευτώ τον κινηματογράφο ως φοιτήτρια. Τότε, κυρίως μέσα από τα αφιερώματα σε δημιουργούς του ευρωπαϊκού κινηματογράφου. Θυμάμαι ότι, αφού μια χρονιά παρακολούθησα όσο περισσότερο Φελίνι μπορούσα, αποφάσισα να μάθω ιταλικά… Τώρα έχουν αντικατασταθεί από τα νορβηγικά!
Μετά τη Θεσσαλονίκη η Frost ταξιδεύει σε φεστιβάλ σε πολλές χώρες. Υπάρχουν διαφορές στον τρόπο με τον οποίο αντιδρούν τα κοινά διαφορετικών χωρών στην ιστορία της Frost και στην περιβαλλοντική της διάσταση;
Η πλειοψηφία, θα έλεγα, αντιδρά παρόμοια, αν και ίσως σε κάποιες χώρες το ζήτημα της κλιματικής κρίσης έρχεται περισσότερο στο προσκήνιο. Όμως είναι υπέροχο το συναίσθημα να είσαι μαζί με τόσους άλλους ανθρώπους, στον ίδιο χώρο, και να τους βλέπεις να συγκινούνται από μια ιστορία που πραγματικά αγαπάς.
Ανυπομονώ πραγματικά για την πορεία της στους κινηματογράφους στη Γερμανία, η οποία ξεκινά μέσα Σεπτέμβρη, καθώς και για την υποδοχή από το Νορβηγικό κοινό που δεν την έχει δει ακόμα.
Υπάρχει σήμερα τεράστια ποσότητα εντυπωσιακού wildlife περιεχομένου στα social media και στις streaming πλατφόρμες. Τι πρέπει να κάνει διαφορετικά ένα ντοκιμαντέρ για να μη μείνει απλώς σε «όμορφες εικόνες άγριας ζωής»;
Δεν νομίζω ότι υπάρχει μια συνταγή επιτυχίας, αλλά θα έλεγα ότι ίσως το σημαντικότερο είναι ο χρόνος που αφιερώνεται στην ανάπτυξη της ιστορίας, καθώς και η προσωπική σύνδεση με αυτήν. Οι περισσότεροι άνθρωποι ανταποκρίνονται θετικά στην αφοσίωση και την αυθεντικότητα. Όμορφες εικόνες υπάρχουν πολλές, ίσως πολύ περισσότερες από όσες μας ενδιαφέρει πραγματικά να δούμε, αλλά μια μοναδική ιστορία συγκινεί με άλλον τρόπο στη σκοτεινή αίθουσα. Η μαγεία του κινηματογράφου δεν χάνεται τόσο εύκολα, ελπίζω τουλάχιστον.
Όταν μια ταινία θέλει συνειδητά να προκαλέσει περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση, υπάρχει ο κίνδυνος να περάσει από την αφήγηση στον ακτιβισμό ή ακόμη και στον διδακτισμό. Πού βάζεις εσύ το όριο;
Για μένα το μόνο όριο είναι το όραμα των δημιουργών και το κοινό μπορεί να κρίνει. Ο ακτιβισμός είναι μια έννοια που δεν προτιμώ ιδιαίτερα στα ελληνικά, διεθνώς χρησιμοποιώ τον όρο γιατί είναι πιο εύκολο να γίνει κατανοητός. Όπως προείπα, για μένα η τέχνη είναι μια πράξη βαθιά πολιτική και εκτιμώ τις ταινίες που δεν κρύβουν τις προθέσεις τους. Ο διδακτισμός, από την άλλη, απλώς μου φαίνεται πιο βαρετός ως τρόπος έκφρασης, αλλά έχω μεγάλες ανοχές. Κάποιες φορές ίσως μας χρειάζεται κι ένα μικρό μάθημα μέσα στον ακατάσχετο σχετικισμό.
Ως άνθρωπος με επιστημονικό υπόβαθρο, σε ανησυχεί ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζονται σήμερα η κλιματική αλλαγή και η απώλεια βιοποικιλότητας από τα media; Τι θεωρείς ότι γίνεται λάθος;
Αυτό που με ανησυχεί, κυρίως, είναι το πόσο λίγο παρουσιάζονται αυτές οι κρίσεις στα media ή, όταν παρουσιάζονται, ότι συχνά αντιμετωπίζονται ως κάτι αβέβαιο ή μακρινό, ενίοτε ως υποθέσεις χωρίς τεκμηρίωση. Έχουμε ξεπεράσει το όριο που συγχωρεί μια τέτοια στάση.
Όταν αφιερώνεται χρόνος σε αυτές τις κρίσεις, η έμφαση είναι συχνά ανθρωποκεντρική, ενώ η υπόλοιπη φύση ήδη υποφέρει από τις συνέπειες. Με ανησυχεί επίσης ότι η ανισοκατανομή των πόρων και της ευθύνης – και ιδιαίτερα η σχέση της με την αποικιοκρατική ιστορία και τις νέες μορφές αποικιοκρατίας – σπάνια παρουσιάζεται μαζί με αυτές τις δύο κρίσεις. Δεν συμβάλλουμε όλοι με τον ίδιο τρόπο και στον ίδιο βαθμό στην κλιματική αλλαγή και στην απώλεια της βιοποικιλότητας, ούτε υφιστάμεθα όλοι τα αποτελέσματα με τον ίδιο τρόπο.
Έχεις δουλέψει σε ιστορίες όπου οι άνθρωποι δεν βρίσκονται απαραίτητα στο κέντρο αλλά αποτελούν μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου οικοσυστήματος. Πιστεύεις ότι ο κινηματογράφος μπορεί πραγματικά να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα άλλα είδη ή τελικά μιλά κυρίως σε ανθρώπους που ήδη ενδιαφέρονται;
Εκτός από τη διεθνή πορεία του σε φεστιβάλ και broadcasters, το A Call from the Wild το είδαν περίπου 20.000 άνθρωποι στον κινηματογράφο στη Νορβηγία, κατά τη διάρκεια της κανονικής περιόδου διανομής, που διήρκεσε περίπου τρεις μήνες. Λάβαμε προσκλήσεις για ειδικές προβολές από όλες τις γωνιές της χώρας, κυρίως για να στηρίξουμε τοπικά περιβαλλοντικά κινήματα.
Φυσικά και το κύριο κοινό μας είναι άνθρωποι που ήδη ενδιαφέρονται για αυτά τα ζητήματα. Αυτούς δεν μπορούμε και δεν θέλουμε να τους χάσουμε. Πώς να χάσεις ανθρώπους που δακρύζουν από την ομορφιά της φύσης; Αλλά το ντοκιμαντέρ δεν το είδαν μόνο άνθρωποι που ήδη ενδιαφέρονται. Πιστεύω στη δύναμη και τη μαγεία του κινηματογράφου χωρίς δεύτερη σκέψη.
Το A Call from the Wild, που επίσης παρήγαγες, έχει φτάσει και στο ελληνικό τηλεοπτικό κοινό. Τι σημαίνει για σένα να βλέπεις μια δουλειά που δημιουργήθηκε στη Νορβηγία να προβάλλεται στην Ελλάδα;
Το ντοκιμαντέρ αυτό είναι πολύ κοντά σε μένα, ειδικά επειδή περιλαμβάνει και σκηνές από τη ζωή στο σπίτι μας. Επίσης, ήταν η πρώτη ταινία στην οποία είχα την ευθύνη ως κύρια παραγωγός. Πραγματικά συγκινήθηκα όταν καθόμουν στο σαλόνι της μαμάς μου και το παρακολουθούσαμε μαζί. Στα διαλείμματα έπαιρναν οι φίλες της τηλέφωνο για να τη συγχαρούν. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που μου έστειλαν υπέροχα μηνύματα και τους ευχαριστώ.
Θα ήθελα πολύ η φύση στην Ελλάδα να μην αντιμετωπίζει παρόμοια προβλήματα, αλλά δυστυχώς είναι και εδώ πραγματικότητα. Ελπίζω να μπορέσουμε να την αντιστρέψουμε, ο καθένας στον τόπο του, αλλά και με αλληλεγγύη μεταξύ μας.
Έχοντας γνωρίσει τόσο το ελληνικό όσο και το νορβηγικό περιβάλλον, ποιες είναι οι μεγαλύτερες διαφορές που βλέπεις στις δυνατότητες χρηματοδότησης και ανάπτυξης ενός δημιουργικού ντοκιμαντέρ στις δύο χώρες;
Δυστυχώς, το ελληνικό περιβάλλον δεν το γνωρίζω παρά μόνο μέσα από συζητήσεις με συναδέλφους. Ωστόσο, θεωρώ ότι στη Νορβηγία η κρατική χρηματοδότηση είναι πολύ ισχυρότερη και είμαστε προνομιούχοι που το κράτος στηρίζει ακόμη τον πολιτισμό, παρά τις διαρκείς περικοπές.
Είναι σημαντικό ότι, εκτός από το εθνικό ινστιτούτο κινηματογράφου, το οποίο έχει μια κεντρική στρατηγική, υπάρχουν πολλά αποκεντρωμένα περιφερειακά κέντρα κινηματογράφου που δίνουν χρηματοδότηση με διαφορετικά κριτήρια και, κυρίως, στηρίζουν την καλλιτεχνική ανάπτυξη σε κάθε περιοχή.
Επίσης, υπάρχουν αρκετά ντοκιμαντέρ που φτάνουν στις κινηματογραφικές αίθουσες, παρόλο που πρόκειται για μια χώρα με πολύ μικρότερο πληθυσμό. Φυσικά, πρέπει να παλεύουμε δίπλα σε μεγαθήρια για χώρο στις αίθουσες, αλλά υπάρχει ένα αφοσιωμένο, κυρίως ενήλικο, κοινό.
Θα σε ενδιέφερε κάποια στιγμή να επιστρέψεις δημιουργικά στην Ελλάδα με ένα ντοκιμαντέρ που να αφορά την ελληνική φύση, τη βιοποικιλότητα ή τη σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος;
Φυσικά, αν βρεθεί η κατάλληλη ιδέα. Θα με ενδιέφερε πολύ και μια ιστορία που να ενώνει το βορρά με το νότο της Ευρώπης. Έχουμε κάνει κάποιες συζητήσεις, αλλά θα συνεχίσουμε να ψάχνουμε.
Τι θα συμβούλευες έναν νέο Έλληνα ή Ελληνίδα που θέλει να ασχοληθεί επαγγελματικά με την παραγωγή ντοκιμαντέρ αλλά δεν γνωρίζει από πού να ξεκινήσει;
Είναι λίγο δύσκολο να δώσω συμβουλές, γιατί δεν γνωρίζω αρκετά καλά την κατάσταση στην Ελλάδα. Όμως νομίζω ότι ένα βασικό βήμα θα ήταν μια περίοδος μαθητείας σε μια εταιρεία παραγωγής, μέσω πρακτικής άσκησης, αλλά φυσικά με πληρωμή. Επίσης, η συμμετοχή σε κάποιο διεθνές εργαστήριο, όχι απαραίτητα σε ένα τεράστιο φεστιβάλ, μπορεί να βοηθήσει πολύ. Εμένα με βοήθησε πολύ η συμμετοχή μου στο EFM Doc Toolbox Programme στο Βερολίνο.
Μετά από τις παραγωγές που έχεις κάνει γύρω από τη φύση και τη σχέση μας με τον μη ανθρώπινο κόσμο, ποια ιστορία νιώθεις ότι θέλεις να αφηγηθείς στη συνέχεια;
Έχω πολλές παραγωγές ακόμα κατά νου γύρω από τη σχέση μας με τον μη ανθρώπινο κόσμο. Ήδη έχουμε τρία ντοκιμαντέρ σε ανάπτυξη με τρεις φανταστικούς Νορβηγούς σκηνοθέτες. Λίγη υπομονή μόνο. Θεωρώ ότι ως παραγωγός είναι σημαντικό να αφοσιωθώ στο θέμα που γνωρίζω καλά για να μπορέσω να στηρίξω τους δημιουργούς και τον εαυτό μου.
Η ταινία έχει ήδη αποσπάσει αρκετές διακρίσεις κατά τη φεστιβαλική της πορεία. Ποιες από αυτές ξεχωρίζεις περισσότερο και τι σημαίνει για σένα η μέχρι τώρα υποδοχή της από τα φεστιβάλ και το κοινό;
Ο πιο σημαντικός μας στόχος με αυτή την ταινία ήταν να ξεπεράσουμε τα όρια των πιο εξειδικευμένων φεστιβάλ για τη φύση και το περιβάλλον. Θέλαμε να την φέρουμε σε ένα ευρύτερο κοινό, και είμαστε πολύ ικανοποιημένοι με τη μέχρι τώρα πορεία της. Κάθε ένα από τα φεστιβάλ που ήμασταν παρόντες είχε και μια ξεχωριστή σημασία – για τη Θεσσαλονίκη έχω ήδη μιλήσει. Στο International Film Festival Emden-Norderney, κερδίσαμε όχι μόνο ένα σημαντικό βραβείο για το μήνυμα της ταινίας, το Focus Future Award, αλλά και συναντήσαμε την μελλοντική εταιρεία διανομής μας στη Γερμανία, με αποτέλεσμα να είμαστε ήδη στους κινηματογράφους σε όλη τη χώρα. Το βραβείο κοινού και το Green Planet Movie Award στο Film Festival della Lessinia στην Ιταλία είναι αγαπημένα γιατί πάντα μας συγκινεί η ανταπόκριση του κοινού και ο συνδυασμός με το βραβείο για το θέμα της ταινίας ήτανε τέλειος. Όπως έχει πει ένα συνάδελφος, είναι σημαντικό να πηγαίνεις στα φεστιβάλ που σε αγαπάνε, και το Green Screen International Wildlife Film Festival στη Γερμανία είναι ένα φεστιβάλ που συγκεντρώνει φίλους και συναδέλφους τους οποίους γνωρίζουμε χρόνια. Η τιμή να κερδίσουμε το Best Story Award εκεί ήτανε ιδιαίτερα ξεχωριστή, αλλά και τα θερμά λόγια του κοινού θα μας μείνουν αξέχαστα! Ο δρόμος των φεστιβάλ έχει σχεδόν μόλις ξεκινήσει, αλλά η επιστροφή μας στο Nordisk Panorama στη Σουηδία, όπου παρουσιάσαμε την ταινία για πρώτη φορά πριν μερικά χρόνια και βρήκαμε σημαντικούς συνεργάτες, είναι χωρίς αμφιβολία ένας σημαντικός σταθμός. Για εμάς ως δημιουργούς, τα φεστιβάλ είναι μια ευκαιρία να γιορτάσουμε τις ταινίες μας μαζί με κοινό και συναδέλφους, μετά από χρόνια δουλειάς. Ελπίζω ότι όλοι οι διοργανωτές αντιμετωπίζουν τους δημιουργούς με σεβασμό και αναγνώριση, γιατί είμαστε όλοι αναπόσταστα μέρη αυτού του οικοσυστήματος.
Πότε θα έχει την ευκαιρία το ελληνικό κοινό να δει την ταινία στις κινηματογραφικές αίθουσες; Υπάρχει ήδη συμφωνία διανομής ή συγκεκριμένος προγραμματισμός για την κυκλοφορία της στην Ελλάδα;
Ακόμα είναι αρκετά νωρίς και δεν έχω πληροφορηθεί για διανομή στην Ελλάδα. Ίσως να προηγηθούν κάποια φεστιβάλ, πριν μια ευρύτερη κυκλοφορία. Αλλά είμαι σίγουρη ότι η ταινία θα βρει το δρόμο της προς το κοινό στην Ελλάδα, που έχει ήδη αγαπήσει τις δυο προηγούμενες. Νομίζω πριν 3 χρόνια λάβαμε ένα πολύ συγκινητικό μήνυμα από την Ελλάδα που μας ρωτούσε για τη Φροστ. Τώρα ανυπομονούμε να μοιραστούμε ολόκληρη την ιστορία της.
Σύντομο βιογραφικό
Η Αγγελική Λευκαδίτου γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κεφαλονιά. Σπούδασε στη Θεσσαλονίκη, όπου ολοκλήρωσε διδακτορικό στη φιλοσοφία της οικολογίας στο ΑΠΘ, και στη συνέχεια απέκτησε δεύτερο διδακτορικό στην ιστορία της επιστήμης στο University of Leeds. Εργάστηκε στο University of Oslo και στο Νορβηγικό Μουσείο Επιστήμης και Τεχνολογίας. Από το 2020 εργάζεται στην Artic Light ως παραγωγός ντοκιμαντέρ, με συμμετοχή στις παραγωγές Queen Without Land (2018), A Call from the Wild (2024) και Frost Without Snow and Ice (2026).
Τι πιστεύουμε
Βρέθηκα στην παγκόσμια πρεμιέρα του Frost Without Snow and Ice στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης και βγήκα από την αίθουσα πραγματικά εντυπωσιασμένος. Όχι μόνο από την εκπληκτική κινηματογράφηση της Αρκτικής, αλλά κυρίως από το πώς η ζωή μιας πολικής αρκούδας, της Frost, μπορεί να σε κάνει να αισθανθείς τόσο κοντά σε έναν τόπο που βρίσκεται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. Στη δική μου κριτική για την ταινία στάθηκα ιδιαίτερα σε αυτό: στην προσωπική αφήγηση, στο συναίσθημα και στην ομορφιά των εικόνων που δεν κρύβει, αλλά αναδεικνύει, την ευαλωτότητα της άγριας ζωής.
Αυτή η προβολή ήταν και η αφορμή να θελήσω να μιλήσω με τον σκηνοθέτη, Asgeir Helgestad, για την ιστορία της Frost και για όσα χρειάστηκε να καταγράψει όλα αυτά τα χρόνια. Όταν έμαθα ότι πίσω από το ντοκιμαντέρ βρίσκεται και η Αγγελική Λευκαδίτου, μια Ελληνίδα με σημαντική συμβολή στην παραγωγή και στο σενάριο, ήθελα ακόμη περισσότερο να ακούσω και τη δική της πλευρά. Έτσι προέκυψε η ανάγκη για αυτές τις δύο συζητήσεις: να γνωρίσουμε τους ανθρώπους που έδωσαν σε αυτή την ιστορία τη μορφή που είδαμε στη μεγάλη οθόνη.
Πιστεύω βαθιά στη σημασία των ντοκιμαντέρ για τη φύση και το περιβάλλον. Η κλιματική κρίση και η απώλεια της βιοποικιλότητας περιγράφονται συχνά με αριθμούς, χάρτες και επιστημονικά στοιχεία. Όλα αυτά είναι απαραίτητα, αλλά ο κινηματογράφος μπορεί να προσθέσει κάτι που δύσκολα χωρά σε έναν πίνακα: μια σχέση με τον ζωντανό κόσμο. Παρακολουθώντας τη Frost, δεν μαθαίνουμε απλώς ότι ο πάγος υποχωρεί· βλέπουμε τι σημαίνει αυτή η αλλαγή για ένα συγκεκριμένο ζώο, μέσα στο περιβάλλον όπου προσπαθεί να επιβιώσει.
Θέλω τέτοιες ταινίες να φτάνουν σε όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους, έξω από τον κύκλο όσων ήδη ασχολούνται με την άγρια ζωή ή την περιβαλλοντική προστασία. Μια προβολή δεν αρκεί από μόνη της για να αλλάξει τον κόσμο, μπορεί όμως να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο τον κοιτάζουμε. Και από εκεί ξεκινά συχνά το ενδιαφέρον, η γνώση και η διάθεση να προστατεύσουμε όσα κινδυνεύουμε να χάσουμε. Αυτό κράτησα από τη Frost στη Θεσσαλονίκη και αυτός είναι ο λόγος που θεωρώ τόσο σημαντικό να ακούγονται και οι ιστορίες των δημιουργών της.
