90 χρόνια μετά, ποιος τράβηξε πραγματικά το «The Falling Soldier»;

Σύνοψη

• Νέα έρευνα υποστηρίζει ότι το «The Falling Soldier» ενδέχεται να προήλθε από κάμερα 6×6 που χρησιμοποιούσε η Gerda Taro.
• Ο Fernando Penco συνδέει το τετράγωνο φορμά, την παρουσία της Taro στο Espejo και άλλες λήψεις της ίδιας ημέρας με πιθανή δική της πατρότητα.
• Το πρωτότυπο αρνητικό δεν έχει βρεθεί και δεν υπάρχει οριστική απόδειξη ότι η φωτογραφία τραβήχτηκε από την Taro.
• Η ιστορικά καθιερωμένη απόδοση παραμένει στον Robert Capa, ενώ ανοιχτό παραμένει και το ερώτημα αν η σκηνή ήταν αυθόρμητη ή στημένη.
• Η νέα ταινία «La ragazza con la Leica» της Alina Marazzi παρουσιάστηκε στο Orizzonti της Βενετίας 2026 και επαναφέρει την Taro στο επίκεντρο.

Νέα έρευνα γύρω από την κάμερα και το φορμά της φωτογραφίας «The Falling Soldier» ενισχύει την υπόθεση ότι πίσω από την εμβληματική εικόνα του Ισπανικού Εμφυλίου μπορεί να βρισκόταν η Gerda Taro και όχι ο Robert Capa, χωρίς όμως να υπάρχει ακόμη οριστική απόδειξη.

Η συζήτηση αναζωπυρώνεται με αφορμή την ταινία «La ragazza con la Leica» της Alina Marazzi, που παρουσιάστηκε στο τμήμα Orizzonti του 83ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας. Παράλληλα, ο Ισπανός ιστορικός, αρχαιολόγος και αρχειονόμος Fernando Penco Valenzuela προβάλλει νέα επιχειρήματα για την πατρότητα του «The Falling Soldier», μιας φωτογραφίας που επί δεκαετίες αποδίδεται στον Robert Capa.

Η σημασία της υπόθεσης ξεπερνά μια αλλαγή ονόματος στη λεζάντα μιας διάσημης φωτογραφίας. Αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο δημιουργήθηκε η ίδια η φωτογραφική ταυτότητα «Robert Capa», τη στενή συνεργασία Capa και Taro, τις δυσκολίες απόδοσης των κοινών τους αρχείων και, τελικά, το πόσο εύκολα η ιστορία της φωτογραφίας μπορεί να παγιώσει μια απόδοση όταν το αρχικό αρνητικό λείπει.

Το νέο στοιχείο: το τετράγωνο καρέ των 6×6

Ο βασικός άξονας της νέας επιχειρηματολογίας είναι τεχνικός. Σύμφωνα με τον Penco, οι διαστάσεις της εικόνας υποδεικνύουν ότι το «The Falling Soldier» προήλθε από αρνητικό μεσαίου φορμά 6×6 και όχι από το ορθογώνιο καρέ 35mm μιας Leica που χρησιμοποιούσε τότε ο Endre Friedmann, ο φωτογράφος που έγινε γνωστός ως Robert Capa.

Το επιχείρημα απέκτησε πρόσθετο βάρος όταν, σύμφωνα με τον Guardian, έκθεση για τον Capa στη Μαδρίτη το 2025, επιμελημένη από τη Magnum, ανέφερε σε λεζάντα ότι ενώ ορισμένες εκτυπώσεις του «The Falling Soldier» είναι ορθογώνιες, οι αναλογίες άλλων υποδεικνύουν ότι το αρχικό αρνητικό προερχόταν από κάμερα 6×6.

Αυτό δεν αποδεικνύει από μόνο του ποιος πάτησε το κλείστρο. Είναι όμως κρίσιμο, επειδή οι δύο φωτογράφοι χρησιμοποιούσαν εκείνη την περίοδο διαφορετικά φορμά, κάτι που έχει χρησιμοποιηθεί εδώ και χρόνια από ερευνητές και αρχεία για τον διαχωρισμό φωτογραφιών τους.

Reflex-Korelle, Leica και η κρίσιμη διαφορά στο φορμά

Το International Center of Photography έχει περιγράψει την πρώιμη συνεργασία των δύο σημειώνοντας ότι η Taro φωτογράφιζε σε τετράγωνο μεσαίο φορμά, ενώ ο Capa χρησιμοποιούσε Leica με ορθογώνιο αρνητικό 35mm. Η παλαιότερη τεκμηρίωση του ICP αναφερόταν σε Rollei για την Taro, όμως μεταγενέστερη έρευνα έχει υποστηρίξει ότι η συγκεκριμένη κάμερα που χρησιμοποιούσε στους πρώτους μήνες του Ισπανικού Εμφυλίου ήταν στην πραγματικότητα μια Reflex-Korelle 6×6.

Η Reflex-Korelle ήταν κάμερα μεσαίου φορμά, για φιλμ 120 και αρνητικό περίπου 6×6 cm. Έρευνες που βασίστηκαν και σε φωτογραφίες της ίδιας της Taro με τον εξοπλισμό της έχουν ταυτίσει το μοντέλο ως Reflex-Korelle II, ενώ ο Capa συνδέεται εκείνη την περίοδο με Leica 35mm.

Αυτή η διαφορά είναι η καρδιά του νέου ισχυρισμού: αν το αυθεντικό «Falling Soldier» προήλθε πράγματι από 6×6 αρνητικό και αν εκείνη τη συγκεκριμένη ημέρα το τετράγωνο φορμά αντιστοιχούσε στον εξοπλισμό της Taro, τότε η παραδοσιακή απόδοση στον Capa χρειάζεται τουλάχιστον επανεξέταση.

Τι υποστηρίζει συγκεκριμένα ο Fernando Penco

Ο Penco τοποθετεί τη λήψη στις 5 Σεπτεμβρίου 1936, στην περιοχή του Espejo κοντά στην Córdoba, αναθεωρώντας την παλαιότερη γενική σύνδεσή της με το Cerro Muriano. Η έρευνά του για την τοποθεσία έχει δημοσιευτεί και σε ακαδημαϊκό πλαίσιο, με αντικείμενο τόσο το «The Falling Soldier» όσο και την ευρύτερη σειρά εικόνων που δημιούργησαν Capa και Taro εκείνη την περίοδο.

Σύμφωνα με τον Guardian, υπάρχει επίσης φωτογραφία της Taro από την ημέρα που το ζευγάρι έφτασε στην περιοχή, στην οποία εμφανίζεται με τη Reflex-Korelle. Ο Penco υποστηρίζει ακόμη ότι οι τετράγωνες φωτογραφίες της σειράς από το Espejo αποδίδονται στην Taro, ενώ οι ορθογώνιες στον Friedmann/Capa. Από αυτή τη συσχέτιση συμπεραίνει ότι, εφόσον και το «Falling Soldier» προέρχεται από τετράγωνο καρέ, είναι πιθανότερο να το τράβηξε η Taro.

Υπάρχει μάλιστα στο αρχείο του ICP φωτογραφία της Gerda Taro με Ρεπουμπλικανούς στρατιώτες στο μέτωπο της Córdoba, καταχωρισμένη με ημερομηνία 5 Σεπτεμβρίου 1936, στοιχείο που τεκμηριώνει ότι φωτογράφιζε στην ίδια ζώνη και την ίδια ημέρα.

Όμως η λογική ακολουθία «6×6 ίσον Taro» παραμένει ερευνητικό επιχείρημα και όχι οριστική ταυτοποίηση του δημιουργού. Το πρωτότυπο αρνητικό του «The Falling Soldier» δεν έχει βρεθεί, άρα δεν μπορεί να εξεταστεί άμεσα για να κλείσει το ζήτημα.

Τι θεωρείται ιστορικά τεκμηριωμένο

Είναι τεκμηριωμένο ότι η Gerda Taro και ο Robert Capa εργάζονταν μαζί στην Ισπανία και συχνά φωτογράφιζαν τις ίδιες σκηνές. Το ICP επισημαίνει ότι συνεργάζονταν στενά και ότι η διάκριση των πρώιμων εικόνων τους βασίζεται μεταξύ άλλων στις διαφορετικές αναλογίες των αρνητικών.

Είναι επίσης τεκμηριωμένο ότι η επαγγελματική ταυτότητα «Robert Capa» είχε δημιουργηθεί μέσα από τη συνεργασία της Taro και του Friedmann και ότι στην πρώιμη περίοδο φωτογραφίες και των δύο κυκλοφόρησαν κάτω από αυτή την ταυτότητα. Αυτό εξηγεί γιατί η σημερινή αναθεώρηση αποδόσεων δεν είναι απλώς θεωρητική: το ίδιο το σύστημα δημοσίευσης της εποχής μπορούσε να αποσυνδέσει το όνομα που έβλεπε ο αναγνώστης από το πρόσωπο που είχε τραβήξει το καρέ.

Το PTTL έχει παρουσιάσει αναλυτικά τη ζωή και το έργο του φωτογράφου στο βιογραφικό αφιέρωμα για τον Robert Capa, όπου το «The Falling Soldier» περιλαμβάνεται ανάμεσα στις εικόνες που καθόρισαν τη διεθνή φήμη του.

Τι δεν έχει αποδειχθεί

Δεν έχει αποδειχθεί ότι η Gerda Taro τράβηξε το «The Falling Soldier». Η νέα έρευνα προσφέρει ένα ισχυρό σύνολο ενδείξεων με βάση το φορμά, τον εξοπλισμό και την παρουσία της στην ίδια περιοχή, αλλά απουσιάζει το πρωτότυπο αρνητικό ή άλλο αδιαμφισβήτητο τεκμήριο που να συνδέει άμεσα την έκθεση του συγκεκριμένου καρέ με την κάμερά της.

Το ίδιο ισχύει και για ένα δεύτερο, παλιότερο ερώτημα: αν η εικόνα καταγράφει πραγματικό θάνατο τη στιγμή που συνέβαινε ή αν η σκηνή είχε στηθεί. Ο Penco θεωρεί ότι η απουσία ενεργών μαχών στο συγκεκριμένο σημείο ενισχύει τη δεύτερη εκδοχή. Πρόκειται όμως για δική του ερευνητική εκτίμηση και όχι για οριστικά αποδεδειγμένο γεγονός.

Η αμφισβήτηση δεν είναι καινούργια. Το ίδιο το International Center of Photography είχε ήδη χαρακτηρίσει εδώ και χρόνια αμφιλεγόμενες τις ακριβείς συνθήκες δημιουργίας της φωτογραφίας, θέτοντας ανοιχτά τα ερωτήματα αν απεικονίζει πραγματικά τη στιγμή του θανάτου και αν η σκηνή ήταν στημένη.

Ακόμη και σήμερα, πάντως, η Magnum διαθέτει την εικόνα ως έργο του Robert Capa, γεγονός που δείχνει ότι η ιστορικά καθιερωμένη απόδοση δεν έχει επισήμως ανατραπεί.

Η «La ragazza con la Leica» φέρνει ξανά την Taro στο προσκήνιο

Η χρονική συγκυρία της νέας συζήτησης συμπίπτει με την παρουσίαση της «La ragazza con la Leica» της Alina Marazzi στη Βενετία. Η ταινία είναι ιταλογερμανική παραγωγή διάρκειας 119 λεπτών, με την Emilia Schüle στον ρόλο της Gerda Taro και τον Aaron Altaras ως Robert Capa. Το σενάριο υπογράφουν η Marazzi και η Valia Santella και βασίζεται ελεύθερα στο ομώνυμο μυθιστόρημα της Helena Janeczek.

Η επίσημη σύνοψη της Biennale τοποθετεί την αφήγηση στις 14 Ιουλίου 1937, λίγο πριν η Taro επιστρέψει στο ισπανικό μέτωπο. Μέσα από αναδρομές παρουσιάζονται η πολιτική της δράση στη Λειψία, η εξορία στο Παρίσι, η σχέση της με τον Capa, η είσοδός της στη φωτογραφία και η αυξανόμενη ανάγκη της να αποκτήσει ανεξάρτητη δημιουργική ταυτότητα.

Η ταινία προβλήθηκε στο Orizzonti, μεταξύ άλλων στις 2 Σεπτεμβρίου στη Sala Darsena, στο πλαίσιο του επίσημου προγράμματος της Biennale.

Η Gerda Taro πέρα από τον Robert Capa

Η σημερινή αξία της Taro δεν εξαρτάται από το αν θα αποδειχθεί τελικά ότι εκείνη δημιούργησε το «The Falling Soldier». Το ICP διαθέτει τη μεγαλύτερη συλλογή έργων της και τη χαρακτηρίζει πρωτοπόρο φωτορεπόρτερ, με καριέρα σχεδόν εξ ολοκλήρου συνδεδεμένη με τα μέτωπα του Ισπανικού Εμφυλίου.

Οι εικόνες της ξεχωρίζουν για την εγγύτητα στα γεγονότα και τη χρήση δυναμικών γωνιών λήψης. Ανάμεσα στις πιο γνωστές βρίσκεται η φωτογραφία Ρεπουμπλικανής πολιτοφύλακα που εξασκείται με πιστόλι κοντά στη Βαρκελώνη, ενώ το αρχείο της περιλαμβάνει μέτωπα, τραυματίες και τις συνέπειες του πολέμου στους αμάχους.

Η Taro σκοτώθηκε τον Ιούλιο του 1937 ενώ κάλυπτε τις μάχες στο Brunete, όταν τραυματίστηκε θανάσιμα από άρμα των Ρεπουμπλικανών. Θεωρείται η πρώτη γνωστή γυναίκα φωτορεπόρτερ που έχασε τη ζωή της καλύπτοντας πόλεμο.

Γιατί η υπόθεση έχει σημασία για την ιστορία της φωτογραφίας

Το «The Falling Soldier» δεν είναι απλώς μία διάσημη πολεμική φωτογραφία. Έχει χρησιμοποιηθεί επί δεκαετίες ως παράδειγμα της δυνατότητας της φωτογραφικής μηχανής να παγώνει μια στιγμή ακραίας ανθρώπινης εμπειρίας και έχει γίνει αναπόσπαστο κομμάτι του μύθου του Robert Capa.

Αν η απόδοσή του στην Taro επιβεβαιωνόταν κάποτε, θα άλλαζε σημαντικά ένα από τα γνωστότερα κεφάλαια της ιστορίας του φωτορεπορτάζ. Ταυτόχρονα, η υπόθεση αποτελεί μάθημα για τη φωτογραφική έρευνα: οι αναλογίες ενός αρνητικού, η κάμερα που κρατά ένας φωτογράφος σε μια εικόνα αρχείου και η σύγκριση γειτονικών καρέ μπορούν, δεκαετίες αργότερα, να αμφισβητήσουν μια καθιερωμένη λεζάντα.

Τι πιστεύουμε

Τα νέα στοιχεία κάνουν την πιθανότητα εμπλοκής της Gerda Taro στο «The Falling Soldier» πολύ πιο δύσκολο να αγνοηθεί, αλλά όχι αρκετά ισχυρή ώστε να δικαιολογούν σήμερα αλλαγή της απόδοσης ως βεβαιότητα. Το 6×6 φορμά, η παρουσία της Taro με κάμερα μεσαίου φορμά και οι αποδόσεις άλλων τετράγωνων καρέ αποτελούν σοβαρές ενδείξεις. Χωρίς όμως το πρωτότυπο αρνητικό ή άλλο άμεσο τεκμήριο, η πιο ακριβής δημοσιογραφική διατύπωση παραμένει ότι η ιστορική απόδοση στον Robert Capa αμφισβητείται πλέον με νέα και ενδιαφέροντα στοιχεία.

Συχνές ερωτήσεις

Αποδείχθηκε ότι η Gerda Taro τράβηξε το «The Falling Soldier»;

Όχι. Ο Fernando Penco παρουσιάζει τεχνικά και ιστορικά στοιχεία που ενισχύουν αυτή την πιθανότητα, αλλά δεν υπάρχει οριστική απόδειξη και το πρωτότυπο αρνητικό παραμένει άγνωστο.

Γιατί το φορμά 6×6 θεωρείται τόσο σημαντικό;

Επειδή η Taro χρησιμοποιούσε εκείνη την περίοδο κάμερα μεσαίου φορμά που παρήγαγε τετράγωνα καρέ, ενώ ο Capa συνδέεται με Leica 35mm και ορθογώνια αρνητικά. Αν η φωτογραφία προήλθε πράγματι από 6×6, αυτό ενισχύει την περίπτωση της Taro.

Ποια κάμερα φαίνεται να χρησιμοποιούσε η Gerda Taro;

Μεταγενέστερες έρευνες έχουν ταυτίσει την κάμερα των πρώτων μηνών στην Ισπανία ως Reflex-Korelle 6×6, παρότι παλαιότερες πηγές, μεταξύ τους και υλικό του ICP, την περιέγραφαν ως Rollei.

Έχει αποδειχθεί ότι το «Falling Soldier» ήταν στημένο;

Όχι. Υπάρχουν εδώ και χρόνια αμφιβολίες για τις συνθήκες δημιουργίας του και ο Penco υποστηρίζει ότι η σκηνή πιθανότατα ήταν στημένη, όμως αυτό παραμένει υπόθεση και όχι οριστικά τεκμηριωμένο γεγονός.

Τι είναι η ταινία «La ragazza con la Leica»;

Είναι η νέα ταινία της Alina Marazzi για τη ζωή και το έργο της Gerda Taro, ελεύθερα βασισμένη στο βιβλίο της Helena Janeczek. Παρουσιάστηκε στο τμήμα Orizzonti του Φεστιβάλ της Βενετίας 2026.