Σύνοψη
- Ο Frank Hurley φωτογράφισε και κινηματογράφησε την αποστολή του Shackleton στην Ανταρκτική.
- Το 1915 διέσωσε περίπου 120 γυάλινα αρνητικά και κατέστρεψε περίπου 400.
- Οι σωζόμενες έγχρωμες πλάκες Paget δείχνουν το Endurance σε πραγματικό χρώμα.
- Το ντοκιμαντέρ Endurance του 2024 συνδέει την ιστορία με τον εντοπισμό του ναυαγίου.
- Από την Αυστραλία στο Endurance
- Γυάλινες πλάκες, κινηματογραφικό φιλμ και μια πρωτοποριακή έγχρωμη τεχνική
- Πώς φωτογράφιζε το πλοίο στους πάγους
- 9 Νοεμβρίου 1915: 120 αρνητικά σώζονται, περίπου 400 καταστρέφονται
- Η μικρή Kodak που έμεινε μαζί του
- Η δημιουργική αλήθεια και οι σύνθετες φωτογραφίες
- Τα αυθεντικά πλάνα του Hurley: South (1919)
- Το ντοκιμαντέρ Endurance στο Disney+
- Τι πιστεύουμε
Το 1915, ενώ το Endurance συνθλιβόταν από τους πάγους της Ανταρκτικής, ο φωτογράφος Frank Hurley έπρεπε να αποφασίσει ποιες εικόνες θα έσωζε και ποιες θα κατέστρεφε οριστικά.
Στις 9 Νοεμβρίου, εκείνος και ο Ernest Shackleton επέλεξαν περίπου 120 γυάλινα αρνητικά. Περίπου 400 ακόμη έσπασαν πάνω στον πάγο, για να μην επιβαρύνουν τη διαφυγή του πληρώματος. Ήταν η πιο δύσκολη επιλογή στη σταδιοδρομία ενός ανθρώπου που είχε ταξιδέψει ως την άκρη του κόσμου για να φωτογραφίσει.
Το έργο του έμεινε στην ιστορία όχι μόνο χάρη στη διάσωση των αρνητικών αλλά και επειδή μας επέτρεψε να δούμε το ναυάγιο του Shackleton μέσα από ασπρόμαυρες και, εντυπωσιακά για την εποχή, πραγματικά έγχρωμες φωτογραφίες.
Από την Αυστραλία στο Endurance
Ο James Francis «Frank» Hurley γεννήθηκε στην Αυστραλία το 1885. Πριν από την αποστολή του Shackleton είχε ήδη συμμετάσχει στην Αυστραλασιατική Ανταρκτική Αποστολή του Douglas Mawson (1911–1914), αποκτώντας εμπειρία στη φωτογράφιση σε ακραίες συνθήκες.
Τον Οκτώβριο του 1914 ανέλαβε την επίσημη φωτογραφική και κινηματογραφική καταγραφή της Imperial Trans-Antarctic Expedition. Ο στόχος ήταν η πρώτη χερσαία διάσχιση της Ανταρκτικής. Όμως τον Ιανουάριο του 1915 το Endurance εγκλωβίστηκε στον πάγο της Θάλασσας Γουέντελ.

Γυάλινες πλάκες, κινηματογραφικό φιλμ και μια πρωτοποριακή έγχρωμη τεχνική
Ο Hurley δούλευε με μεγάλες φωτογραφικές μηχανές και γυάλινες πλάκες, μικρότερες Kodak και κινηματογραφικό φιλμ 35 mm. Είχε οργανώσει σκοτεινό θάλαμο στο πλοίο, όπου η εμφάνιση και το πλύσιμο των πλακών γίνονταν ιδιαίτερα δύσκολα εξαιτίας των θερμοκρασιών κάτω από το μηδέν.
Οι εικόνες του Endurance που βλέπουμε εδώ έχουν ακόμη μία ιδιαιτερότητα: είναι έγχρωμες πλάκες της μεθόδου Paget, όχι σύγχρονοι ψηφιακοί χρωματισμοί παλιών ασπρόμαυρων καρέ. Η διαδικασία βασιζόταν σε ειδικό έγχρωμο πλέγμα και φωτογραφική πλάκα· οι διαφάνειες εμφανίστηκαν αργότερα στην Αγγλία.
Η State Library of New South Wales διατηρεί 32 σωζόμενες πλάκες Paget του Hurley από την περίοδο της αποστολής, από τις οποίες 17 συνδέονται με το ταξίδι του Endurance και άλλες 15 με τη Νότια Γεωργία το 1917. Πρόκειται για μοναδικό δείγμα πρώιμης έγχρωμης φωτογραφίας σε μια εποχή που το μαύρο και άσπρο κυριαρχούσε.


Πώς φωτογράφιζε το πλοίο στους πάγους
Ο Hurley αναζητούσε ύψος και προοπτική, ανέβαινε στα ξάρτια ή έστηνε την κάμερά του πάνω σε επικίνδυνες επιφάνειες πάγου. Οι συνθέσεις του αξιοποιούν την αντίθεση ανάμεσα στο σκούρο σκαρί, τη γεωμετρία των ιστών και το απέραντο λευκό περιβάλλον.
Στη γνωστή νυχτερινή φωτογραφία The Endurance in the Garb of Winter χρησιμοποίησε λάμψεις μαγνησίου για να φωτίσει το πλοίο μέσα στο σκοτάδι. Η επιλογή φωτός, η υπομονή και η προσεκτική τοποθέτηση της μηχανής θυμίζουν πόσο σύνθετη ήταν μια τέτοια λήψη το 1915.
9 Νοεμβρίου 1915: 120 αρνητικά σώζονται, περίπου 400 καταστρέφονται
Στις 27 Οκτωβρίου 1915, όταν οι πιέσεις των πάγων κατέστησαν το πλοίο μη ασφαλές, οι άνδρες εγκατέλειψαν το Endurance. Το πλοίο βυθίστηκε στις 21 Νοεμβρίου. Πριν χαθεί, ο Hurley ανέσυρε από το εσωτερικό του γυάλινες πλάκες και κινηματογραφικό υλικό.
Η απόφαση για το φωτογραφικό αρχείο πάρθηκε στον πάγο στις 9 Νοεμβρίου. Το βάρος και ο περιορισμένος χώρος στις σωσίβιες λέμβους σήμαιναν ότι δεν μπορούσαν να πάρουν όλα τα αρνητικά μαζί τους. Ο Hurley και ο Shackleton κράτησαν περίπου 120 και έσπασαν περίπου 400, ώστε να μη δελεαστούν αργότερα να επιστρέψουν γι’ αυτά.
Για έναν φωτογράφο η επιλογή αυτή μοιάζει αδιανόητη. Το δίλημμα της διατήρησης και του χαμένου υλικού έχει απήχηση ακόμη και σήμερα, όταν ένα ιστορικό αρχείο δεκάδων χιλιάδων αρνητικών μπορεί να αποκαλύψει όσα δεν έφτασαν ποτέ στη δημοσίευση.
Η μικρή Kodak που έμεινε μαζί του
Ο περισσότερος ογκώδης εξοπλισμός έμεινε πίσω. Ο Hurley συνέχισε με μια μικρή φωτογραφική μηχανή τσέπης και ελάχιστα ρολά φιλμ. Τον Απρίλιο του 1916 το πλήρωμα έφτασε στη Νήσο Ελέφαντα με σωσίβιες λέμβους, ύστερα από μήνες πάνω σε κινούμενους πάγους.
Ο Shackleton ταξίδεψε με πέντε ακόμη άνδρες ως τη Νότια Γεωργία για να ζητήσει βοήθεια. Στις 30 Αυγούστου 1916 διασώθηκαν και οι 22 άνδρες που είχαν απομείνει στη Νήσο Ελέφαντα. Σώθηκαν και οι επιλεγμένες φωτογραφίες που κουβαλούσαν μαζί τους.
Η δημιουργική αλήθεια και οι σύνθετες φωτογραφίες
Ο Hurley δεν περιορίστηκε πάντοτε σε μία έκθεση και ένα αρνητικό. Αργότερα, κυρίως ως πολεμικός φωτογράφος στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, χρησιμοποίησε και συνθέσεις από διαφορετικά αρνητικά, αναζητώντας δραματική ένταση σε μία εικόνα.
Αυτή η πρακτική προκάλεσε διαφωνίες για το πού τελειώνει η αναπαράσταση και πού αρχίζει η αλλοίωση του φωτογραφικού ντοκουμέντου. Η συζήτηση θυμίζει τη διαρκή έρευνα γύρω από την πατρότητα και την αυθεντικότητα ιστορικών φωτογραφιών, όπου τα ίδια τα αρνητικά αποκτούν κρίσιμη σημασία.
Τα αυθεντικά πλάνα του Hurley: South (1919)
Ο Hurley δεν ήταν μόνο φωτογράφος. Τα κινηματογραφικά πλάνα της αποστολής συγκεντρώθηκαν στη βωβή ταινία South (1919), που σώζεται και έχει αποκατασταθεί από το British Film Institute (BFI). Το υλικό αποτυπώνει ακόμη και τις τελευταίες στιγμές του Endurance πάνω στους πάγους.
Στο παρακάτω επίσημο απόσπασμα του BFI βλέπουμε σκηνές από την καταστροφή του πλοίου, κινηματογραφημένες από τον Hurley. Πρόκειται για ιστορικές λήψεις της ίδιας της αποστολής, όχι για σύγχρονη αναπαράσταση.
Η αποκατεστημένη ταινία South στον BFI Player παρουσιάζει ευρύτερα το κινηματογραφικό υλικό της αποστολής.
Το ντοκιμαντέρ Endurance στο Disney+
Η κινηματογραφική ιστορία του πλοίου συνεχίζεται με το Endurance (2024), το ντοκιμαντέρ του National Geographic σε σκηνοθεσία Elizabeth Chai Vasarhelyi, Jimmy Chin και Natalie Hewit. Η ταινία, διάρκειας 1 ώρας και 44 λεπτών, συνδέει την αποστολή του Shackleton με τη σύγχρονη έρευνα που εντόπισε το ναυάγιο στη Θάλασσα Γουέντελ το 2022.
Για όσους αγαπούν το κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ, έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον η συνύπαρξη των ιστορικών εικόνων του Hurley με τη σύγχρονη κινηματογράφηση της έρευνας στον βυθό. Η επίσημη σελίδα του Endurance στο Disney+ περιέχει πληροφορίες για την ταινία και την προβολή της.
Τι πιστεύουμε
Το πιο δυνατό στοιχείο αυτής της ιστορίας δεν είναι μόνο ότι ένας φωτογράφος εργάστηκε σε απίστευτο κρύο. Είναι ότι έπρεπε να διαλέξει ποια δικά του αρνητικά άξιζε να μεταφέρει, γνωρίζοντας πως τα υπόλοιπα δεν θα υπήρχαν ξανά. Η σωστή εικόνα, τη λάθος στιγμή, μπορούσε να κοστίσει χώρο από τις προμήθειες που κρατούσαν ανθρώπους ζωντανούς.
Οι έγχρωμες πλάκες Paget έχουν επίσης μια δύναμη που δεν περιμένεις από το 1915. Δεν βλέπουμε μια αποστολή «χρωματισμένη» εκ των υστέρων, αλλά το πραγματικό χρώμα που προσπάθησε να καταγράψει τότε ο Hurley. Για όποιον φωτογραφίζει ή γυρίζει ντοκιμαντέρ, αυτό δίνει άλλη σχέση με το παρελθόν.
Και υπάρχει ένα πρακτικό μάθημα: η αξία μιας φωτογραφίας δεν τελειώνει όταν πατηθεί το κλείστρο. Χρειάζεται επιλογή, ασφαλή μεταφορά, τεκμηρίωση και αρχείο που θα μπορέσει να διαβαστεί δεκαετίες αργότερα. Χωρίς αυτές τις επιλογές, μπορεί να μη γνωρίζαμε σήμερα πώς έμοιαζαν πολλές από τις στιγμές του Endurance.



