Σύνοψη
- Η Laura Mulvey μίλησε στις 12 Νοεμβρίου στο 67ο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης.
- Επέστρεψε στη θεωρία του male gaze μέσα από πλάνα του Χίτσκοκ.
- Εξήγησε πώς η ψηφιακή θέαση αλλάζει τον ρόλο του θεατή.
- Αναφέρθηκε επίσης στην ανάδειξη γυναικών κινηματογραφιστριών.
Η Λόρα Μάλβεϊ, η θεωρητικός που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε το βλέμμα της κινηματογραφικής κάμερας, βρέθηκε στη Θεσσαλονίκη για να συζητήσει πώς η εικόνα συνδέεται με την εξουσία, την επιθυμία και τον θεατή.
Το masterclass «Η πολιτική του βλέμματος» πραγματοποιήθηκε στις 12 Νοεμβρίου 2026 στην κατάμεστη αίθουσα Παύλος Ζάννας, στο πλαίσιο του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Τη συζήτηση συντόνισε η Γκέλυ Μαδεμλή, ενώ το αφιέρωμα στη Μάλβεϊ επιμελήθηκαν το Φεστιβάλ και η Γεωργία Κορώση.
Από το 1975 στο σήμερα: τι σημαίνει «male gaze»
Το 1975 η Βρετανίδα σκηνοθέτρια και θεωρητικός δημοσίευσε το δοκίμιο «Visual Pleasure and Narrative Cinema» («Οπτική Απόλαυση και Αφηγηματικός Κινηματογράφος»). Εξετάζοντας το κλασικό Χόλιγουντ, ανέλυσε πώς η κινηματογραφική αφήγηση συνήθως προχωρά μέσα από τη δράση των ανδρών, ενώ οι γυναίκες παρουσιάζονται ως αντικείμενα θέασης. Αυτός ο τρόπος οργάνωσης της εικόνας έγινε γνωστός ως «male gaze», ή ανδρικό βλέμμα.
Η Μάλβεϊ εξήγησε στο κοινό ότι το δοκίμιο γράφτηκε μέσα στο κίνημα για την απελευθέρωση των γυναικών και είχε πολιτικό, όχι αμιγώς ακαδημαϊκό χαρακτήρα. Αναγνώρισε επίσης τα ιστορικά όριά του: η ανάλυση εστίαζε στο κλασικό Χόλιγουντ, χωρίς να συμπεριλαμβάνει την queer οπτική ή τη ρευστότητα του φύλου.
Ο Χίτσκοκ και το βλέμμα της κάμερας
Για να κάνει την ανάλυση χειροπιαστή, η Μάλβεϊ επέστρεψε στην ταινία «Notorious» (1946) του Άλφρεντ Χίτσκοκ. Στην αρχή βλέπουμε άνδρες δημοσιογράφους και την κάμερα ως μέσο παρατήρησης. Η είσοδος της γυναίκας μετατρέπει την εικόνα σε θέαμα, ενώ συγχρόνως την τοποθετεί στον πυρήνα της ιστορίας.
Σε άλλο πλάνο, ο Κάρι Γκραντ παραμένει σκοτεινή σιλουέτα στο προσκήνιο, ενώ η φωτισμένη Ίνγκριντ Μπέργκμαν κινείται στο βάθος και η κάμερα την ακολουθεί. Με φωτισμό, κάδρο και κίνηση, ο Χίτσκοκ δείχνει πώς μια ταινία μπορεί να καθορίζει ποιος κοιτάζει και ποιος γίνεται αντικείμενο του βλέμματος.
Το ψηφιακό σινεμά αλλάζει τη θέση του θεατή
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της συζήτησης ήταν η δυνατότητα του σημερινού θεατή να σταματά, να επιβραδύνει και να επανεξετάζει την εικόνα. Εκεί όπου η κινηματογραφική προβολή άλλοτε επέβαλλε έναν αδιάκοπο χρόνο, οι ψηφιακές τεχνολογίες επιτρέπουν να παρατηρούμε ένα βλέμμα, μια χειρονομία ή μια σύνθεση καρέ καρέ.
Η Μάλβεϊ συνέδεσε αυτή την αλλαγή με μια πιο ανοιχτή μορφή κινηματογραφικής εμπειρίας, όπου η περιέργεια και οι διαφορετικές ταυτότητες του κοινού αποκτούν μεγαλύτερο χώρο. Μίλησε ακόμη για τη νέα παρουσία των γυναικών σκηνοθετριών: δεν υπάρχει μία ενιαία «γυναικεία αισθητική», αλλά υπάρχουν ιστορίες και εμπειρίες που επί χρόνια έμεναν εκτός εικόνας.
Η επανανακάλυψη των γυναικών δημιουργών
Η συζήτηση συνδέθηκε και με την αποκατάσταση της «Εύας» (1953) της Ελληνίδας πρωτοπόρου Μαρίας Πλυτά. Η Μάλβεϊ θυμήθηκε τις προσπάθειες του 1972 να παρουσιαστούν ξανά ταινίες γυναικών σκηνοθετριών και το πόσο δύσκολο ήταν τότε ακόμη και να βρεθούν κόπιες των έργων τους.
Ανέφερε τη Ντόροθι Άρζνερ και την ταινία «Dance, Girl, Dance», καθώς και το «Meshes of the Afternoon», δείχνοντας ότι η ιστορία του κινηματογράφου αλλάζει όταν ανακτούμε και ξαναβλέπουμε έργα που είχαν παραμείνει στο περιθώριο.
Τι πιστεύουμε
Η συζήτηση για το male gaze αφορά πολύ συγκεκριμένες επιλογές στο γύρισμα. Πού τοποθετούμε την κάμερα; Ποιον ακολουθεί το βλέμμα της; Ποιος κινεί την ιστορία και ποιος υπάρχει κυρίως για να τον κοιτάμε; Αυτά καθορίζονται στο σενάριο, στο blocking, στον φωτισμό και στο μοντάζ, όχι σε κάποια αφηρημένη θεωρία.
Το παράδειγμα του Χίτσκοκ είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για όσους δουλεύουμε με εικόνα. Δύο άνθρωποι μπορεί να βρίσκονται μέσα στο ίδιο κάδρο, όμως η διαφορά ανάμεσα σε μια σκοτεινή σιλουέτα και ένα φωτισμένο πρόσωπο αρκεί για να μας πει ποιος παρατηρεί και ποιος εκτίθεται στο βλέμμα. Μια τέτοια επιλογή μπορεί να είναι συνειδητή και αφηγηματικά δυνατή· αξίζει όμως να ξέρουμε τι λέει στον θεατή.
Και η επισήμανση της Μάλβεϊ για την ψηφιακή επιβράδυνση έχει πρακτικό ενδιαφέρον. Σήμερα μπορούμε να σταματήσουμε ένα πλάνο, να ξαναδούμε μια κίνηση της κάμερας και να καταλάβουμε γιατί μια σκηνή μάς οδηγεί να ταυτιστούμε με έναν χαρακτήρα. Αυτό είναι εξαιρετική άσκηση για κάθε filmmaker και διευθυντή φωτογραφίας.
